زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
كشت در بسترهاي بدون خاك

تا 800 تن در يك هكتار زمين، گوجه برداشت كنيد

كشت در بسترهاي بدون خاك

 

مهندس بهمن خاقاني

مهمترين ارجحيت توليد به روش هيدروپونيك علاوه بر امكان كشت در مناطقي كه خاك مناسب ندارد يا بحران آب وجود دارد، موضوع عملكرد‌ها در واحد سطح است. اكنون از هر هكتار كشت گوجه فرنگي و يا خيار به ترتيب فوق، قادر شده‌اند تا به عملكرد 800 تن در هكتار گوجه و 400 تن در هكتار خيار در يك دوره كشت در هكتار برسند.

دليل عمده آن امكان افزايش تراكم كشت در واحد سطح به لحاظ رقابت نداشتن ريشه‌ها براي جذب مواد مغذي است كه به اندازه كافي و قابل جذب تمام ريشه‌ها در بستر موجود است و همچنين امكان نگهداري بوته سلامت و قوي به مدت طولاني حتي تا 11-10 ماه و بهره‌برداري مستمر از آن ميسر شده است.

اهميت كشت‌هاي هيدروپونيك

- در مناطقي كه خاك مناسب براي كشت در آن وجود نداشته باشد مانند اراضي كلاس 5 يا 4 كه اصلاح آنها هزينه‌بر و غيراقتصادي است و يا در اراضي كه سطح آب زير زميني بالاست همچنين در جزايري كه مرجاني هستند و خاك زراعي در خود ندارند و براي حمل و نقل بسياري از اقلام مورد نياز غذايي مشكلاتي وجود دارد، اين نوع كشت مي‌تواند توجيه داشته باشد.

- در مناطقي كه بحران كم‌آبي وجود دارد اين روش مي‌تواند به دليل تبخير بسيار محدود و ذخيره آب حاوي محلول غذائي در خود واحد و استفاده مجدد از آن با افزودن پاره‌اي فاكتورهاي غذايي، ميزان آب قابل توجهي را صرفه‌جويي كند.

- به دليل افزايش عملكرد در واحد سطح -تا چند برابر توليد نسبت به ساير واحد‌هاي گلخانه‌اي يا هواي آزاد- كشت‌هاي بدون خاك مي‌تواند اقتصادي باشند، زيرا كه علاوه بر عاري بودن بستر كشت از ميسيليوم بيمارهاي قارچي خاكزي و يا نماتد‌ها، و تراكم بالاتر بوته در واحد سطح و بالاخره تغذيه صحيح و به موقع، عملكرد انواع سبزيجات به حداكثر ممكن خود مي‌رسد.

- امكان مديريت و كنترل بيماري‌هاي برگي كه توسط حشرات انتقال مي‌يابد، در محيط‌هاي بسته و گياه قوي با استفاده از حداقل سموم از ديگر مزايا است.

علاوه بر موارد فوق، سرمايه‌گذاران اين روش، ترجيح مي‌دهند كه از لامپ‌هاي LED براي طولاني شدن ساعات روز در زمستان و پاييز و يا زنبورهاي "بمبل بيز" براي تلقيح پاره‌اي از سبزيجات و تزريق گاز CO2 در فصول سرد كه تهويه مقدور نمي‌شود بهره‌گيري كنند.

روش‌هاي كشت بدون خاك

گرچه استفاده از روش‌هاي هيدروپونيك براي كشت و بهره‌برداري از بسياري گياهان مقدور است اما به دلايل اقتصادي فعلاً در محدوده گلخانه‌ها و براي انواع سبزيجات و يا گياهان زينتي مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

روش‌هاي مختلفي براي رشد گياهان در بستر غيرخاكي وجود دارد كه به چند نمونه از آن در ادامه اشاره مي‌شود:

Peat Culture بستر كشت با Peat

Perlite Culture بستر كشت با پرليت

Sand Culture استفاده از شن‌هاي ريز

Rock wool Culture استفاده از پشم سنگ

Nft. Vermiculite Culture استفاده از بستر ورمي كليت  

قابل ذكر است كه ارجحيت بستر‌هاي متفاوت، تنها به دليل مدت زمان قابليت ذخيره محلول غذائي مورد نياز گياهان است كه بدين مناسبت مي‌توان از هدر رفتن آب و محلول غذائي موجود در آن جلوگيري نمود. به جاي چندين مرحله آبياري روزانه كه براي رشد گياهان لازم است صرفه جويي قابل توجهي به عمل آورد.

نكته ديگر آن است كه معمولاً در اكثر روش‌هاي فوق الذكر از موادي مانند پرليت مخلوط با انواع مواد تشكيل‌دهنده بستر‌ها براي نگهداري بيشتر رطوبت استفاده مي‌شود، درصد اختلاط بسته به نوع بستر دارد كه معمولاً 30% آن مي‌تواند پرليت باشد، تا جذب رطوبت بيشتري را براي تغذيه گياه فراهم آورد.

نكته مهم ديگر نيز در روش هيدروپونيك، در آن است كه محلول مغذي هر نوع گياه و هم چنين هر نوع بستر بدون تأثير متقابل مواد مغذي بر يكديگر و PH مناسب و نگهداري درجه حرارت بستر در حد مطلوب متناسب با فصل و تجهيزات گرمايشي و سرمايشي موجود در واحد و حتي توجه به EC متناسب هر نوع گياه مي‌تواند در افزايش عملكرد و كيفيت تأثير‌گذار بشود.

در روش‌هاي كشت هيدروپونيك نه تنها گياهان با هرس مناسب مي‌توانند تا 8-6 متر رشد داشته باشند، بلكه اگر از نشاء پيوندي استفاده شود در فصول گرم سال 4 ساقه و در فصول سرد دو ساقه مثمر نگهداري مي‌كند و مطابق عكس‌هاي ضميمه قادر به جايگزين نمودن تراكم بيشتر بوته مي‌شوند. بهترين نمونه، گوجه فرنگي و در فاز بعدي فلفل است كه در واحد‌هاي كم ارتفاع با سر‌برداري بوته در ارتفاع 2/1 -1 متري و نگهداري ساقه‌هاي فرعي بيشتر در حد 6-4 شاخه فرعي در هر بوته ضمن افزايش عملكرد در دوره‌هاي كوتاه‌تر -نسبت به هرس براي ارتفاع بالاتر و بهره‌گيري طولاني مدت) قادر خواهند بود در زمان لازم به عرضه محصول در بازارهاي هدف دسترسي يابند؛ علاوه بر آن برداشت آسانتر و كم هزينه و جلوگيري از آفتاب‌سوختگي ميوه از محسنات آن است.

ميزان تكرار آبياري

براي رسيدن به افزايش كمّي و كيفي محصول، علاوه بر استفاده از محلول غذائي مناسب -تركيبي از فاكتورهاي ماكرو، ميكرو، واسطه‌اي در شرايط بالانس، PH و EC مناسب براي هر محصول خاص- نسبت به تكرار آبياري -با اطلاع از ظرفيت نگهداري رطوبت در بستر و در طول روز- و با دقت در درجه حرارت محلول غذايي -اطمينان از عملكرد المنت‌هاي حرارتي و مخلوط كننده‌ها -آژي تاتور- Agitator داخل منبع- انجام يابد.

آبياري در بسترهاي بدون خاك نياز به دقت فراواني دارد كه اولويت اول آن محاسبه تعداد بوته و مقدار محلول موردنياز روزانه آنها است. بر اساس محاسبات انجام شده در كشور هلند هر بوته خيار و يا گوجه و فلفل روزانه در مرحله حداكثر رشد و باردهي به 5-3 ليتر آب نياز دارند. كه بخش اعظم محلول غذايي مصرف شده پس از جذب توسط ريشه‌هاي گياه به منبع زير زميني برگشت مي‌شود. با اطلاع از فاكتورهاي مواد مغذي از دست رفته مي‌توان بخشي از آبياري‌هاي روزانه را پس از اصلاح محلول غذايي مجدّداً وارد چرخه آبياري كرد. از آنجا كه ميزان اتلاف محلول مغذي و آب مصرفي، بسته به نوع كشت، مراحل رشد، نوع بستر و فصول سال، متفاوت است، در هر مورد بايد زمان آبياري‌ها و تعداد آنها روشن شود.

محدوديت‌هاي توسعه كشت‌هاي بدون خاك

چون هزينه احداث اين گونه واحد‌ها بسيار بيشتر از نمونه‌هاي سنتي و كشت‌هاي خاكي است فقط در صورت اضطرار بايد از اين روش استفاده گردد و  حتي‌‌المقدور اگر آب و زمين مناسب در اختيار باشد حداقل چند دوره به كشت در خاك اقدام شود. در صورت كسب تجربه كافي، تبديل واحد با نصب تجهيزات لازم براي تبديل به هيدروپونيك مساله پيچيده‌اي نخواهد داشت.

گلخانه‌هاي هيدروپونيك در ايران، چالش‌ها !

در ايران كه تعداد واحد‌هاي هيدروپونيك در حال حاضر محدود هستند، اكثراً از پيت‌ماس و يا كوكوپيت همراه پرليت بعنوان بستر كشت استفاده مي‌شود اما در اروپا اكثراً از -راك ول- براي بستر در اين گونه واحد‌ها بهره مي‌برند. گرچه در ايران پشم سنگ قابل توليد است و كارخانه سازنده آن در صورت سفارش كافي مي‌تواند خط توليد ماشين‌ها را به سوي توليد پشم سنگ به شكل مكعب مستطيل در سايزهاي مختلف تغيير دهد كه فعلاً امكان آن نيست و واردات اين كالا به دليل حجم زياد آن بسيار هزينه‌بر است.

مشكل غذارساني

با توجه به نياز كشت هيدروپونيك محلول غذائي كامل -شامل تمام مواد مغذي مورد نياز و رشد در حد تعادل- پس از آزمايش آب مورد استفاده و با مشخصه اصلي PH و EC آن مواد غذايي لازم براي كشت انواع گياهان مد نظر بكار مي‌رود، چون در ايران آزمايشگاهي اختصاصي براي فرموله كردن محلول غذايي به طريق فوق فعال نيست. معمولاً از كودهاي N.P.K كه داري مقاديري فاكتورهاي ماكرو و واسطه‌اي و ميكروالمنت‌ها هستند، استفاده مي‌شود، كه مشكل آن در تطابق نداشتن مواد تشكيل‌دهنده آن با تركيبات آب مورد استفاده و يا نوع كشت و بستر بوده و نمي‌تواند منتج به نتيجه كافي شود.

هزينه احداث گلخانه هيدروپونيك

هزينه احداث واحد‌هاي قابل استفاده در روش هيدروپونيك بسيار زياد است چرا كه ارتفاع زياد سازه و لزوم مقاوم‌سازي آن در برابر توفان‌ها اهميت دارد. وجود سيستم‌هاي گرمايشي و سرمايشي و تهويه و همچنين بالابرهاي قابل تردد در بين رديف‌ها به‌منظور هرس برداشت ميوه و سيستم‌هاي تزريق CO2‌، پمپاژ محلول غذايي و بالاخره منابع آماده‌سازي محلول غذايي و پمپاژ آن به رديف‌هاي كشت و جمع‌آوري مازاد محلول در تانك‌هاي زير زميني براي استفاده مجدد نيز در بالا رفتن هزينه‌هاي كشت هيدروپونيك موثر است. ضمن آنكه اگر سرمايه‌گذار بخواهد از كشت سبزيجاتي مانند كاهو، توت‌فرنگي و... كه لزومي به استفاده از فضاي سالن را ندارد و به دليل استفاده از كشت‌هاي طبقاتي كه در عكس‌هاي پيوست مشخص است لازمه توليد باشد، هزينه‌هاي سرمايه‌اي بسياري را متحمل مي‌گردد.

ضرورت حمايت ارگان‌هاي ذيربط

با تمام مسائل فوق الذكر، داوطلبين احداث گلخانه‌هاي بدون استفاده از خاك و با سرمايه‌گذاري‌هاي قابل توجه و با هدف صادرات محصولات در حال افزايش است اما اگر فرد با آگاهي كافي در اين راه قدم بردارد مزيد افتخارات كشاورزي كشور مي‌تواند قلمداد شود به شرط آن كه مورد حمايت ارگان‌هاي ذيربط قرار گيرد.

نشریه دام و کشت و صنعت - شماره  ۲۲۲ - سال ۱۳۹۷

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow