آب، خاک و سیستم های نوین آبیاری
گیاه روغنی جوجوبا

بررسی اجمالی زراعت گیاه روغنی جوجوبا
در مناطق نیمه خشک جنوب ایران، مستعد کشت طلای صحرا

نویسنده: دکتر میثم اویسی - دکترای تخصصی اکوفیزیولوژی گیاهان زراعی

امروزه به‌دلیل استفاده نادرست از منابع و ‌توجه نداشتن به چرخه‌های اکولوژیک و مبانی تولید پایدار، کشت و پرورش گیاهان زراعی تنها به گونه‌های خاصی محدود شده است. ساماندهی ژنتیکی این گیاهان بر اساس اقلیم و شرایط زراعی، ضمن افزایش آسیب‌پذیری محیط و کاهش تنوع، باعث حذف بسیاری از عوامل موثر اکولوژیک و افزایش عوامل خسارت‌زا گردیده است.
لزوم برگشت به تولید اکولوژیک و حفظ توازن و ثبات چرخه‌های طبیعی، موضوعی است که کشورهای پیشرفته در قالب روش‌های متنوع جنگل زراعی، کشت مخلوط و غیره و نیز توجه به گونه‌های جدید همچون جوجوبا سعی در حصول به آن دارند. گیاه جوجوبا به‌دلیل ویژگی‌های زراعی منحصربه‌فرد خود از استعداد زیادی در کشت و توسعه در نواحی نیمه خشک کشور برخوردار است.
از کشورهای بزرگ تولید‌کننده گیاه جوجوبا می‌توان به امریکا، استرلیا، مکزیک، کاستاریکا، برزیل، آرژانتین، پاراگوئه، مصر، پرو و فلسطین اشاره کرد. البته پرورش این گیاه در کشورهای عربستان‌سعودی، سودان، کنیا و آفریقای جنوبی، توسعه یافته و از تولید مطلوبی برخوردار است.
در ایران با توجه به شرایط ویژه اقلیمی به ویژه کمبود آب، از گیاهان مناسب جهت کشت و توسعه خصوصاً در نواحی جنوبی کشور است. ویژگی چند منظوره بودن این گیاه به‌عنوان گیاهی زراعی، صنعتی علوفه‌ای و حفاظتی (موثر در کاهش فرسایش خاک) توجه جدی‌تر به این گیاه را می‌طلبد.
گیاه جوجوبا با نام علمی(.Simmondsia chinensis L) از گیاهان بومی جنوب غرب آمریکای شمالی بوده و بذر آن حاوی 60 درصد روغن و 26% پروتئین است. جوجوبا از جمله گیاهانی است که بدلیل ویژگی اقلیمی مناسب، قابلیت استقرار در نواحی دارای محدودیت‌های اقلیمی را دارد.
رشد در شرایط اقلیمی گرم و خشک و دامنه حرارتی بالا (با وجود خواب تابستانی) و همچنین مقاومت گیاه به شوری همراه با تنوع موارد مصرف، از ویژگی‌های منحصر به فرد این گیاه روغنی می‌باشد که آن را گونه‌ای مناسب به منظور کشت در مناطق محروم حاشیه کویر نموده است.
جوجوبا بوته‌ای درختچه‌ای چندساله، همیشه سبز و عمر آن در زیستگاه طبیعی به 200 سال هم می‌رسد ولی در سایر زیستگاه‌ها برحسب شرایط اکولوژیک و میزان رسیدگی بین 15 الی 30 سال عمر می‌کند. 
میوه‌دهی اقتصادی آن از 4 سالگی به بعد بوده و این بدان معناست که تا 4 سال پس ازکاشت امیدی به سوددهی آن نیست. بلوغ کامل گیاه بر حسب شرایط آب و هوایی، اقلیم منطقه و نگهداری، 8 سال طول می‌کشد. پتانسیل تولید روغن این گیاه 600 کیلوگرم از هر تن دانه بوده که در مقایسه با سایر گیاهان روغنی تولید بالایی است. 
دامنه رشد جوجوبا تا ارتفاع 1800 متر از سطح دریا گزارش شده و محدوده دمایی 9 تا 50 درجه سانتیگراد را تحمل می‌کند. جوجوبا به خاک‌های سنگین و مستعدِ غرقابی، بسیار حساس بوده و لازمة کشت آن وجود زهکشی قوی است تا از ایجاد حالت غرقابی جلوگیری به‌عمل آورد. این گیاه در دامنه اسیدیته 5 - 8 به‌خوبی رشد می‌کند ولی pH کمتراز 5 باعث سمّیت آلومینیوم می‌شود.
امتیاز خاص این گیاه، کاهش نیاز آبی آن در فصل تابستان می‌باشد که به‌لحاظ وجود کوتیکولِ ضخیم چرمی شکل و مزوفیلِ دارای سلول‌های پارانشیمی با قابلیت ذخیره‌سازی زیاد و همچنین کاهش فعالیت‌های متابولیک و فیزیولوژیک که به خواب تابستانه تعبیر می‌شود، توانایی مقابله با خشکی و کم آبی تابستانه را دارد.
اگر چه در مناطقی با بارندگی 75 میلیمتر نیز قادر به ادامه حیات است، امّا بارندگی‌های کمتر از 200 میلیمتر موجب کاهش شدید رشد آن می‌گردد. گونه‌های زراعی این گیاه در بارندگی‌های کمتر از 600 میلیمتر نیاز به آبیاری دارند. گلدهی و گرده افشانی آن در شرایط وجود بارندگی‌های پائیزة کافی و دمای مناسب بالای صفردرجه، در اواخر زمستان رخ می‌دهد.
ترکیبات روغن جوجوبا و کاربرد آن:
روغن جوجوبا تلفیقی از یک اسید چرب با زنجیره مستقیم غیراشباع 18 - 24 کربنی و یک الکل (استر) است. اسیدهای موجود در این روغن شامل ترکیبی از ایکوسانوئیک و دوکوسانوئیک همراه با مقادیر کمی اسید اولئیک و پالمیتولئیک می‌باشد.
الکل‌های روغن جوجوبا نیز شامل ایکوسانول و دکوسانول و مقدار کمی هگزاکوسانول و الکل‌هایی با مولکول سبک‌تر است. به‌طور خلاصه این روغن دارای خواص ذیل است:
• پوست را مرطوب می‌کند
• اختلالات پوستی را درمان می‌کند • چربی پوست سر را رفع می‌کند • تولید روغن را در پوست تنظیم می‌کند • چین و چروک و نشانه‌های پیری را کاهش می‌دهد • در درمان آکنه موثر است
• التهاب پوست را کاهش می‌دهد • تیرگی پوست ناشی از آفتاب را رفع می‌کند
• کشش پوست ناشی از بارداری را کاهش می‌دهد
علاوه بر ویژگی‌‌های روغن جوجوبا، بذور این گیاه دارای واکس مایعی است که به‌عنوان یک روغن گیاهی بی‌نظیر شناخته شده و از آن تحت عنوان طلای صحرا یا طلای مایع یاد می‌کنند. 

نشریه دام و کشت و صنعت  -  شماره ۲۱۷  و ۲۱۸  -  سال ۱۳۹۷
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow