زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
چگونه سر پنبه داخلی بریده شد

امروزه با وجود ساخت انواع الیاف‌های مصنوعی، هنوز هم کشت پنبه و استفاده از منسوجات آن به‌عنوان یکی از گیاهان الیافی در جهان بسیار مرسوم است. به طوری که در بعضی از کشورها مانند آمریکا، اسپانیا و... پنبه یک محصول استراتژیک محسوب می‌شود که دولت‌ها برنامه‌های حمایتی خاصی برای توسعه کشت این محصول به اجرا می‌گذارند.
اهمیت و کیفیت الیاف پنبه به گونه‌ای است که در بعضی کشورها، تولید لباس‌های پنبه‌ای برای بعضی از گروه‌های سِنی اجباری است. 
بررسی‌ها نشان می‌دهد که در دوره هخامنشیان کشت و کار پنبه در ایران رواج داشته و لباس سربازان را از پنبه تهیه می‌کردند و از آن زمان به بعد هم با بسامدی که در ادبیات و اشعار فارسی دارد نشان می‌دهد که ایرانیان به خوبی آن را می‌شناخته‌اند. 
از ابتدای قرن حاضر تاکنون نیز کشت پنبه در ایران و سیاست‌های دولت‌ها در قبال آن افت و خیزها و فراز و نشیب‌های فراوان داشته است. تا سال 1380 علاوه بر تأمین نیاز داخلی، مقداری هم از مازاد پنبه تولیدی کشور صادر می‌شد.
اما از این تاریخ به بعد، کشت پنبه در ایران کم‌کم رو به افول گذاشت و تا جایی پیش رفت که پس از یک افت شدید، نهایتاً در سال 97 ضریب خوداتکایی کشور برای این محصول به 45‭-‬40 درصد رسید. هرچند که حمایت‌های خاصی از کشت پنبه در کشور صورت نمی‌گیرد، اما پیش‌بینی شده که در سال 98 ضریب خوداتکایی به 58 درصد، در پایان برنامه ششم به 71 درصد و تا سال 1404 کشور به خودکفایی کامل در تولید پنبه برسد.
کشت پنبه در ایران و مشکلات آن را از جهات مختلف می‌توان بررسی کرد. در نوشتار حاضر ضمن بررسی این مشکلات به این موارد خواهیم پرداخت: دلایل افول کشت پنبه چه بوده است و برای افزایش کشت، باید چه امکانات و زیرساخت‌هایی فراهم شود؟ اصلاً آیا کشت پنبه در شرایطی فعلی توجیه فنی و مزیت اقتصادی دارد یا نه؟ و سوالاتی از این دست که در گفت‌وگو با متخصصان، کارشناسان، مسئولان و افراد مطلع به بررسی آن‌ها پرداخته‌ایم: 

در شرایط فعلی، کشت پنبه مزیتی برای ما ندارد 
دکتر فرید شکاری، متخصص فیزیولوژی گیاهی و استاد دانشگاه در مورد دلایل کاهش کشت پنبه به خبرنگار ‮«‬دام، کشت و صنعت‮»‬ می‌گوید: طغیان کرم سرخ پنیه و بعضی آفات دیگر در یک دوره‌ای باعث شد که پنبه‌کاران به سمت کشت محصولات جایگزین بروند و وقتی کشاورزان متوجه شدند که این کشت‌های جایگزین علاوه بر زحمت کمتر، درآمد اقتصادی و سودآوری بیشتری دارد، کشت پنبه کم‌کم بی‌رونق شد. 
این استاد دانشگاه می‌گوید: پنبه، زراعتی است که نسبت به آفات و بیماری‌ها حساس است و مصرف سم و هزینه‌های تمام شده را بالا می‌برد. فشار مضاعفی هم به محیط زیست وارد می‌کند و نهایتاً از نظر اقتصادی هم سود مناسبی عاید کشاورز نمی‌شود. 
شکاری در ادامه عنوان کرد: از نظر پهنه‌بندی، مناطق زیادی در کشور وجود دارد که برای کشت پنبه مساعد هستند اما در بعضی نقاط که دوره‌هایی از رشد، گل‌دهی و باردهی پنبه به شب‌های سرد برخورد می‌کند، غوزه‌های باکیفیتی تولید نمی‌شود و کیفیت الیاف پایین می‌آید. الیاف‌ها ضخیم‌تر، کوتاه‌تر و در برابر کشش مقاومت کمتری دارند. 
وی در ادامه گفت: حتی اگر پهنه‌های اکولوژیکی مناسبی هم برای کشت این گیاه وجود داشته باشد، بهتر است با توجه به کمبود منابع مخصوصاً آب، خیلی به فکر توسعه کشت پنبه نباشیم؛ چرا که بهتر است منابع آبی را صرف تولید محصولات با آب‌بری کمتر کنیم که مقدار محصول بیشتری می‌دهند و مزیت اقتصادی بالاتری می‌توانند داشته باشند. ضمن اینکه در مورد پنبه از نظر ماشین‌آلات هم وضعیت مناسبی نداریم. مخصوصاً ماشین‌آلات برداشت در کشور به اندازه کافی وجود ندارد و در صنایع بالادستی و کارخانجات پنبه پاک‌کنی، ریسندگی و بافندگی هم تکنولوژی ما قدیمی و فرسوده است. 
لذا به دلایلی که به بعضی از آنها اشاره شد، به نظر می‌رسد در شرایط فعلی کشت پنبه مزیتی برای کشور ما نداشته باشد. 

الیاف‌های مصنوعی، پنبه‌ی پنبه را زدند
دکتر مجید پوریوسف، متخصص اکولوژی کشاورزی و استاد دانشگاه در این مورد می‌گوید: مشکل اصلی، الیاف‌های مصنوعی و منسوجات حاصل از آنها است که از بعضی کشورها مانند چین با قیمت ارزان و حتی به صورت قاچاق وارد کشور می‌شود. از طرفی محصولات کشاورزی دیگری وجود دارند که در رقابت با پنبه، مزیت‌های بیشتری برای کشت دارند و عملکرد و قیمت پنبه نسبت به این محصولات، چندان بالا نیست. پس محصولات دیگر در رقابت با پنبه برای کشاورزان جذابیت بیشتری دارند. 
وی گفت: از نظر شرایط آب و هوایی، خیلی از مناطق کشور ما برای کشت این محصول مناسب است. مناطق نیمه‌گرمسیر و گرمسیری که روزهای آفتابی زیاد داشته باشند، مناسب کشت پنبه هستند و از طرفی آب‌بری پنبه هم در مقایسه با بسیاری از محصولاتی که در حال حاضر کشت می‌شوند، کمتر است و اگر از نظر اقتصادی و شرایط دیگر، زیرساخت‌ها فراهم باشد، از نظر اکولوژیکی این محصول برای کشور ما مناسب است. 
از نظر تناوب زراعی هم اگر پنبه در چرخه کشت قرار بگیرد از نظر کنترل علف هرز، کنترل بیماری‌ها و... هم می‌تواند مناسب باشد. پوریوسف می‌گوید: در گذشته پنبه زیادتری در کشور ما تولید می‌شد و چون برداشت آن هم دستی بود، از کیفیت بالایی برخوردار بود. اما در شرایط فعلی هزینه کارگر بسیار بالاست و ماشین‌آلات برداشت هم به اندازه کافی وجود ندارند. با توجه به شرایط موجود که حتی ارتباطات بین‌المللی و صادرات ما هم تحت تأثیر شرایط تحریم‌ها قرار گرفته به نظرم چندان منطقی نیست که به سمت توسعه کشت پنبه حرکت کنیم. الیاف‌های مصنوعی و حتی پنبه خارجی را می‌توان با قیمت تمام شده کمتر برای نیاز داخلی تأمین کرد. باید ابتدا زیرساخت‌های کشت پنبه، توسعه ماشین‌آلات لازم، دانش کشاورزان و مسائل مختلف را در نظر گرفت بعد به فکر توسعه کشت این محصول افتاد.

تیر خلاص واردات بر پیکر بی‌رمق پنبه داخلی
محمدحسین کاویانی، مدیرعامل صندوق پنبه در مورد مشکلات تولید پنبه کشور در گفت‌وگو با نشریه عنوان کرد: در سال‌های قبل از انقلاب، پنبه تولیدی مازاد بر نیاز کشور بود و حتی صادر هم می‌کردیم اما بعد از آن الگوی کشت تغییر پیدا کرد و کشت پنبه رو به افول گذاشت و محصولات دیگر که اقتصادی‌تر و تولید آن راحت‌تر بود، جایگزین کشت پنبه شد. 
تا سال 82 واردات پنبه ممنوع بود و حتی خود صندوق پنبه در سال 82 بالغ بر 12 هزار تن پنبه مازاد بر نیاز کشور را صادر کرد، اما در همان سال مجوز واردات پنبه صادر شد.
نرخ جهانی پنبه نسبت به تولید داخلی کمتر و قیمت دلار هم پایین بود؛ در نتیجه با فشار صنایع نساجی، واردات پنبه آزاد شد. آن هم در شرایطی که ما نیازی به واردات نداشتیم. 
وجود این پنبه وارداتی با قیمت کمتر از تولید داخلی در کنار مسائل دیگر باعث شد، رغبت کشاورزان به کشت پنبه از بین برود و تغییر الگوی کشت اتفاق افتاد. 
وی ادامه داد: پنبه، مزیت‌های زیادی دارد. بعضی از مزیت‌های آن مشهود و یک سری از مزیت‌های آن غیرمشهود است. پنبه در تناوب با گندم بهترین گزینه است؛ چراکه گندم ریشه افشان دارد و پنبه ریشه عمیق، آفات مشترک ندارند، پنبه زراعت وجینی است و علف‌های هرز از بین می‌رود. در نهایت عملکرد هر دو محصول بیشتر می‌شود. 

اشتغالزایی بالایی در زراعت پنبه وجود دارد
اشتغال در مزرعه، کارخانه‌های پنبه پاک‌کنی، روغن‌کشی، نساجی و... و حتی از چوب‌ گیاه پنبه می‌توان برای ساخت نئوپان استفاده کرد. وی گفت: در بحث مکانیزاسیون برای ماشین‌آلات کاشت و داشت امکانات ماشینی وجود دارد. مشکل ما، در ماشین‌های برداشت است. برداشت سنتی به صرفه نیست و کمباین‌های برداشت هم اولاً در کشور نداریم و دیگر اینکه این کمباین‌ها گران است و از طرفی یک منظوره است و فقط برای برداشت پنبه استفاده می‌شود.
کمباین‌های گندم چندمنظوره است یعنی با اندکی دست‌کاری کلزا، شالی، ذرت و محصولات دیگر را هم می‌توان با آن برداشت کرد اما کمباین‌های برداشت پنبه تک منظوره و فقط برای برداشت پنبه است به همین دلیل سرمایه‌گذاری کمتری روی آن انجام می‌شود. 
کاویانی در مورد کارخانجات پنبه پاک‌کنی هم می‌گوید: اگرچه تکنولوژی آن‌ها مربوط به قبل از انقلاب است اما کارایی لازم را دارند فقط به یک سری لوازم یدکی نیاز دارد و با توجه به شرایط فعلی تأمین این لوازم یدکی سخت شده مخصوصاً که این کارخانه‌ها ساخت کشور آمریکا هستند. ضمن اینکه در دوره‌ای که کشت پنبه دچار رکود شد، تعدادی از این کارخانه‌ها را به مشتریانی از کشورهای تازه استقلال یافته فروختند. وی گفت: مسئولین یا باید برای تولید پنبه یارانه بدهند یا اینکه الان حدود 60 درصد نیازمان به پنبه را وارد می‌کنیم، بقیه نیازمان را هم از همین واردات تأمین کنیم و قید پنبه داخلی را بزنیم.

ضرورت توسعه مکانیزاسیون پنبه
نورمحمد تربتی‌نژاد، نماینده مجلس شورای اسلامی در مورد مشکلات و دلایل افت کشت پنبه به خبرنگار "دام، کشت و صنعت" گفت: هزینه‌های تولید پنبه زیاد است. یکی بحث آفات و بیماری‌ها و هزینه‌های مبارزه با آفات است و دیگری هزینه‌های برداشت که اگر برداشت به‌صورت دستی انجام شود به صرفه نیست؛ چون هزینه کارگر بسیار زیاد است. از طرفی ماشین‌آلات برداشت هم به اندازه کافی نداریم. ضمن اینکه در بحث برداشت ماشینی باید بذرهای اصلاح شده مناسب که هم‌زمانی رسیدن داشته و مناسب برداشت مکانیزه باشد را تولید کنیم. 
این نماینده استان پنبه‌خیز گلستان و عضو کمیسیون کشاورزی عنوان کرد: کشت پنبه به خاطر اشتغال‌زایی بالا و ارزش افزوده‌ای که ایجاد می‌کند، می‌تواند مزیت اقتصادی خوبی داشته باشد. کمیسیون کشاورزی مجلس تاکنون برنامه منسجم و خاصی برای موضوع پنبه نداشته است. فقط امسال که در بحث بذر مورد نیاز برای کشت پنبه مقداری کمبود داشتیم، کمیسیون در جلسه‌ای این موضوع را بررسی کرد. اما برنامه خاص دیگری برای توسعه کشت پنبه نداشته است. 
تربتی نژاد گفت: پنبه یک زراعت پرزحمت و زمان‌بری است و برای توسعه کشت آن باید توسعه مکانیزاسیون صورت بگیرد.

مشکلاتی هست اما تولید پنبه مزیت اقتصادی دارد
دکتر ابراهیم هزارجریبی، مجری طرح محوری تولید پنبه وزارت جهادکشاورزی در این مورد به خبرنگار ‮«‬دام، کشت و صنعت‮»‬ می‌گوید‭:‬ از مشکلات عمده پنبه، یکی بحث آفات و هزینه‌های آن و دیگری هزینه‌های کاشت داشت و مخصوصاً برداشت است که هزینه‌های تولید آن را بالا برده است. 
وی افزود: مخصوصاً از نظر ماشین‌های برداشت کمبود داریم. ضمن اینکه زمین‌های ما خرد و کوچک است و ماشین‌های برداشتی در اندازه کوچک و متناسب با این زمین‌های کوچک کشاورزی نیاز داریم که باید در زمینه تولید این ماشین‌آلات هم اهتمام ویژه صورت گیرد، اقداماتی توسط دولت و جهاد کشاورزی صورت گرفته اما کافی نبوده است. 
هزارجریبی ادامه داد: با توجه به مواردی مانند قیمت ارز و قیمت خرید پنبه خارجی، کشت پنبه مزیت اقتصادی دارد. ضمن اینکه بحث ارزش افزوده بالای پنبه و اشتغالزایی که ایجاد می‌کند را هم باید در نظر گرفت.
وی در مورد قیمت پنبه هم گفت: قیمت پنبه را بازار آزاد تعیین می‌کند و قیمت آن پارسال در بازار آزاد حدود 6500 تومان بود اما امسال قیمت فعلاً مشخص نیست. ولی قیمت دلار، شرایط را به نفع پنبه داخلی پیش می‌برد و با توجه به افزایش قیمت دلار، کشت پنبه مزیت اقتصادی دارد.
هزارجریبی ادامه داد: کشت خرد مالکی و کوچک سنتی هم می‌تواند بخشی از تولید پنبه را شامل شود اما برای رسیدن به خوداتکایی در تولید پنبه باید امکانات و شرایط کشت مکانیزه فراهم شود و با توجه به سابقه کشور در کشت پنبه و شرایط دیگر می‌توان گفت که ما پتانسیل رسیدن به خوداتکایی بالا برای محصول پنبه را داریم. 

نویسنده: مهندس عبدالحسین کاظمی

ماهنامه دام و کشت و صنعت- شماره۲۳۱ - تیر ۱۳۹۸
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow