زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
روش‌های‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬میوه‭ ‬و‭ ‬سبزی

بررسی‭ ‬میزان‭ ‬پلی‌فنل‌های‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزی‌ها‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬فرایند‭ ‬خشك‭ ‬كردن
روش‌های‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬میوه‭ ‬و‭ ‬سبزی

دكتر‭ ‬رضا‭ ‬نهاوندی1‭
 ‬فروغ‭ ‬بیاتی2‭
‬كاظم‭ ‬زمانی‭ ‬ماریه3

مصرف‌كنندگان‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬دهه‭ ‬گذشته‭ ‬به‌دنبال‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬سالم‌تر‭ ‬و‭ ‬مغذی‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬مصرف‭ ‬میوه‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬افزایش‭ ‬داده‌اند‭.‬ میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات،‭ ‬دارای‭ ‬مقادیر‭ ‬زیادی‭ ‬آب‭ ‬هستند‭ ‬كه‭ ‬این‭ ‬موضوع،‭ ‬قابلیت‭ ‬ماندگاری‭ ‬و‭ ‬توزیع‭ ‬گسترده‌تر‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬محدود‭ ‬می‌كند‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو،‭ ‬تولید‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬فرآوری‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬اصطلاحاً‭ ‬خشك‭ ‬رونق‭ ‬پیدا‭ ‬كرده‭ ‬است‭.‬
محصولات‭ ‬خشك‭ ‬دارای‭ ‬مقدار‭ ‬كمی‭ ‬آب‭ ‬بوده‭ ‬كه‭ ‬از‭ ‬رشد‭ ‬میكروارگانیسم‌های‭ ‬عامل‭ ‬فساد‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬تازه‭ ‬جلوگیری‭ ‬می‌كند‭. ‬با‭ ‬این‭ ‬حال،‭ ‬فرایندهای‭ ‬خشك‭ ‬كردن،‭ ‬اثرات‭ ‬منفی‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬مواد‭ ‬مغذی‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬محصولات‭ ‬غذایی‭ ‬دارند‭.‬ پلی‌فنل‌ها،‭ ‬به‌عنوان‭ ‬آنتی‭ ‬اكسیدان،‭ ‬مزایای‭ ‬زیادی‭ ‬برای‭ ‬سلامتی‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬افزایش‭ ‬مصرف‭ ‬آن‌ها،‭ ‬باعث‭ ‬كاهش‭ ‬بروز‭ ‬بیماری‌های‭ ‬قلبی‭ ‬و‭ ‬عروقی‭ ‬و‭ ‬خطر‭ ‬ابتلا‭ ‬به‭ ‬بیماری‌های‭ ‬عصبی‭ ‬در‭ ‬انسان‭ ‬می‌گردد‭.‬ با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬فصل‭ ‬تابستان‭ ‬و‭ ‬رسیدن‭ ‬همزمان‭ ‬انواع‭ ‬میوه‌جات‭ ‬و‭ ‬بازار‭ ‬فعلی‭ -‬عرضه‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬تقاضا‭- ‬در‭ ‬این‭ ‬فرصت‭ ‬انواع‭ ‬روش‌های‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬میوه‭ ‬و‭ ‬سبزی‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭.‬

روش‌های‭ ‬خشك‭ ‬كردن

روش‌های‭ ‬زیادی‭ ‬برای‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬وجود‭ ‬دارند‭ ‬كه‭ ‬شامل‭ ‬ابتدایی‌ترین‭ ‬روش‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬با‭ ‬نور‭ ‬خورشید‭ ‬تا‭ ‬روش‌های‭ ‬پرهزینه‌ای‭ ‬مانند‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬انجمادی‭ ‬و‭ ‬مایكروویو‭ ‬است‭. ‬اخیرا‭ ‬به‌منظور‭ ‬تولید‭ ‬غذاهای‭ ‬خشك‭ ‬با‭ ‬ارزش‭ ‬تغذیه‌ای‭ ‬و‭ ‬مشخصات‭ ‬حسی‭ ‬بالاتر،‭ ‬روش‌های‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬غیرمتعارف‭ ‬مانند‭ ‬میدان‭ ‬الكتریكی‭ ‬ضربه‌ای‭ ‬و‭ ‬روش‌های‭ ‬تركیبی‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬كار‭ ‬برده‭ ‬شده‌است‭.‬
1-‭ ‬روش‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬در‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬با‭ ‬نور‭ ‬خورشید
قرن‌ها‭ ‬برای‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬و‭ ‬سایر‭ ‬محصولات‭ ‬استفاده‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬هنوز‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬كشورهای‭ ‬گرمسیری‭ ‬و‭ ‬نیمه‌گرمسیری‭ ‬سراسر‭ ‬دنیا‭ ‬به‌طور‭ ‬گسترده‭ ‬استفاده‭ ‬می‌گردد‭. ‬اما‭ ‬محدودیت‌هایی‭ ‬مانند‭ ‬اتلاف‭ ‬زیاد‭ ‬محصول‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬عدم‭ ‬خشك‭ ‬شدن‭ ‬به‭ ‬میزان‭ ‬كافی،‭ ‬حمله‭ ‬قارچ‌ها،‭ ‬حشرات،‭ ‬پرنده‌ها،‭ ‬جوندگان‭ ‬و‭ ‬رگبارهای‭ ‬غیرمنتظره‭ ‬دارد‭.‬ خشك‭ ‬كردن‭ ‬در‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬با‭ ‬نور‭ ‬خورشید‭ ‬معمولا‭ ‬در‭ ‬دماهای‭ ‬كمتر‭ ‬از‭ ‬°c‭‬55‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬كه‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬آهسته‭ ‬می‌شود‭.‬
با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬معایب‭ ‬خشك‌كن‌های‭ ‬فضای‭ ‬باز‭ ‬با‭ ‬نور‭ ‬خورشید،‭ ‬خشك‌كن‌های‭ ‬خورشیدی‭ ‬توسعه‭ ‬یافتند‭ ‬كه‭ ‬شبیه‭ ‬محفظه‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬زمان‭ ‬لازم‭ ‬برای‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬را‭ ‬كاهش‭ ‬می‌دهند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬جذب‭ ‬دوباره‭ ‬رطوبت‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬شب‭ ‬یا‭ ‬روزهای‭ ‬بارانی‭ ‬جلوگیری‭ ‬می‌كند‭. ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬با‭ ‬نور‭ ‬خورشید،‭ ‬دارای‭ ‬اثرات‭ ‬مثبت‭ ‬و‭ ‬منفی‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬محتوی‭ ‬پلی‌فنل‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬است‭.‬
2-خشك‭ ‬كردن‭ ‬با‭ ‬هوای‭ ‬گرم
مواد‭ ‬به‌منظور‭ ‬حذف‭ ‬رطوبت،‭ ‬در‭ ‬معرض‭ ‬جریان‭ ‬هوای‭ ‬گرم‭ ‬مداوم‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬باعث‭ ‬تبخیر‭ ‬رطوبت‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬می‌شود‭. ‬تبخیر‭ ‬آب‭ ‬در‭ ‬دمای‭ ‬بالا‭ ‬می‌تواند‭ ‬باعث‭ ‬تغییرات‭ ‬شیمیایی،‭ ‬فیزیكی‭ ‬و‭ ‬زیستی‭ ‬در‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬شود‭.‬ به‌علاوه‭ ‬غلظت‭ ‬تركیبات‭ ‬محلول‭ ‬در‭ ‬بخش‭ ‬باقی‭ ‬مانده‭ ‬ماده‭ ‬غذایی،‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬حذف‭ ‬رطوبت‭ ‬افزایش‭ ‬می‌یابد‭ ‬كه‭ ‬این‭ ‬موجب‭ ‬گسترش‭ ‬واكنش‌های‭ ‬شیمیایی‭ ‬و‭ ‬آنزیمی‭ ‬به‭ ‬علت‭ ‬غلظت‌های‭ ‬بیشتر‭ ‬مواد‭ ‬واكنش‌دهنده‭ ‬و‭ ‬كاتالیزورها‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬اگر‭ ‬تغییرات‭ ‬pH،‭ ‬پتانسیل‭ ‬اكسایش‭ ‬كاهش‭ ‬یافته‭ ‬و‭ ‬حلالیت‭ ‬رخ‭ ‬دهد،‭ ‬پلی‌فنل‌های‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬را‭ ‬تحت‭ ‬تأثیر‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهد‭. ‬
3-‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬با‭ ‬مایكروویو
با‭ ‬وجود‭ ‬فن‌آوری‭ ‬و‭ ‬هزینه‌های‭ ‬بالای‭ ‬آن،‭ ‬روشی‭ ‬سریع‭ ‬برای‭ ‬آب‌زدایی‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬مزایای‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬زمان‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬كوتاه‌،‭ ‬افزایش‭ ‬كیفیت‭ ‬محصول‭ ‬و‭ ‬قابلیت‭ ‬كاربرد‭ ‬برای‭ ‬انواع‭ ‬مختلف‭ ‬محصولات‭ ‬را‭ ‬دارد‭.‬ خشك‭ ‬كردن‭ ‬با‭ ‬مایكروویو‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬روش‌های‭ ‬دیگر‭ ‬مانند‭: ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬در‭ ‬هوای‭ ‬داغ‭ ‬یا‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬در‭ ‬خلاء‭ ‬استفاده‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬به‌عنوان‭ ‬روش‭ ‬آماده‌سازی‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬كمك‭ ‬به‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬تكمیلی‭ ‬محصول‭ ‬یا‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬عملیات‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬قابل‭ ‬استفاده‭ ‬است‭.‬ خشك‭ ‬كردن‭ ‬با‭ ‬مایكروویو‭ ‬معایبی‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬آسیب‭ ‬بافت‭ ‬و‭ ‬حرارت‭ ‬غیریكنواخت‭ ‬را‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬انرژی‭ ‬آن‭ ‬نمی‌تواند‭ ‬در‭ ‬برخی‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬نفوذ‭ ‬كند‭ ‬اما‭ ‬برای‭ ‬تولید‭ ‬محصولات‭ ‬باكیفیت‭ ‬بهتر،‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬روش‌های‭ ‬دیگر‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭. ‬
استفاده‭ ‬از‭ ‬سیستم‭ ‬بستر‭ ‬جهشی‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬مایكروویو‭ ‬كارآمد‭ ‬است،‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬علت‭ ‬كه‭ ‬امكان‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آوردن‭ ‬محصول‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬خشك‭ ‬شده‭ ‬یكنواخت‭ ‬را‭ ‬میسر‭ ‬می‌نماید‭. ‬روش‭ ‬تركیبی‭ ‬دیگر‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬با‭ ‬مایكروویو‭ ‬در‭ ‬خلاء‭ -‬MIVAC‭- ‬است‭.‬
4-خشك‭ ‬كردن‭ ‬انجمادی
میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬روش،‭ ‬منجمد‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬سپس‭ ‬یخ‭ ‬برای‭ ‬تولید‭ ‬محصول‭ ‬خشك‭ ‬تصعید‭ ‬می‌شود‭. ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬جمع‌شدگی‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬كم‭ ‬می‌شود‭ ‬یا‭ ‬رخ‭ ‬نمی‌دهد‭ ‬و‭ ‬شكل‭ ‬و‭ ‬اندازه‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬و‭ ‬همچنین‭ ‬كیفیت‭ ‬آن‭ ‬حفظ‭ ‬می‌شود‭. ‬ساختار‭ ‬متخلخل‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬امكان‭ ‬آب‌زدایی‭ ‬سریع‭ ‬و‭ ‬حفظ‭ ‬بو‭ ‬و‭ ‬طعم‭ ‬ماده‭ ‬غذایی‭ ‬با‭ ‬به‭ ‬دام‭ ‬افتادن‭ ‬مواد‭ ‬فرار‭ ‬در‭ ‬جامد‭ ‬میسر‭ ‬می‌شود‭ ‬ولی‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬كلیه‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬قابل‭ ‬استفاده‭ ‬نیست‭. ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬با‭ ‬خشك‭ ‬شدن‭ ‬انجمادی‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬نگهداری‭ ‬مستعد‭ ‬اكسایش‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬شكننده‭ ‬می‌شوند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬معرض‭ ‬آسیب‭ ‬مكانیكی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرند‭.‬ یكی‭ ‬از‭ ‬معایب‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬انجمادی،‭ ‬هزینه‌ها‭ ‬و‭ ‬مدت‭ ‬زمان‭ ‬طولانی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬لذا‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬كلیه‭ ‬محصولات‭ ‬استفاده‭ ‬نمی‌شود‭ ‬و‭ ‬معمولا‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬محصولات‭ ‬با‭ ‬ارزش‭ ‬مانند‭ ‬قهوه،‭ ‬برخی‭ ‬گیاهان‭ ‬دارویی،‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬ترد‭ ‬و‭ ‬موادی‭ ‬افزودنی‭ ‬غذاهای‭ ‬آماده‭ ‬به‭ ‬كار‭ ‬می‌رود‭.‬ خشك‭ ‬كردن‭ ‬انجمادی‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬سایر‭ ‬روش‌ها،‭ ‬می‌تواند‭ ‬مقادیر‭ ‬بیشتری‭ ‬از‭ ‬پلی‌فنل‌ها‭ ‬را‭ ‬حفظ‭ ‬كند‭.‬

نتیجه‌گیری

تعداد‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬روش‌ها‭ ‬و‭ ‬تركیبی‭ ‬از‭ ‬آن‌ها،‭ ‬برای‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬قابل‭ ‬كاربرد‭ ‬هستند‭. ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬دارای‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فردی‭ ‬هستند‭ ‬كه‭ ‬خشك‭ ‬شدن،‭ ‬محصول‭ ‬نهایی‭ ‬و‭ ‬كیفیت‭ ‬را‭ ‬تحت‭ ‬تأثیر‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهد‭.‬
چند‭ ‬متغیر‭ ‬تأثیرگذار‭ ‬روی‭ ‬محتوی‭ ‬پلی‌¬فنل‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬عبارتند‭ ‬از‭: ‬متغیرهای‭ ‬محیطی‭ ‬مختلف،‭ ‬تركیب‭ ‬و‭ ‬ساختار‭ ‬فیزیكی‭ ‬میوه‭ ‬و‭ ‬سبزی،‭ ‬در‭ ‬ضمن‭ ‬تركیب‭ ‬و‭ ‬ساختار‭ ‬فیزیكی‭ ‬در‭ ‬فرایند‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬تغییر‭ ‬می‌كنند‭. ‬سایر‭ ‬روش‌های‭ ‬آماده‌سازی‭ ‬مانند،‭ ‬شستشو‭ ‬و‭ ‬پوست‭ ‬كندن‭ ‬و‭ ‬فرآیندهای‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬عملیات‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬مانند،‭ ‬شرایط‭ ‬نگهداری‭ ‬نیز‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬كل‭ ‬محتوی‭ ‬پلی‌فنل‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬اثرگذار‭ ‬هستند‭. ‬ متغیرهای‭ ‬محیطی‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬زمان،‭ ‬دما‭ ‬و‭ ‬غلظت‭ ‬اكسیژن‭ ‬در‭ ‬جو،‭ ‬پارامترهای‭ ‬مهمی‭ ‬هستند‭ ‬كه‭ ‬محتوی‭ ‬پلی‭ ‬فنل‭ ‬را‭ ‬تحت‭ ‬تأثیر‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهند‭. ‬پلی‌فنل‌ها،‭ ‬به‭ ‬حرارت‭ ‬و‭ ‬اكسایش‭ ‬حساس‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬تركیبی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬پارامترها،‭ ‬معمولا‭ ‬تعیین‌كننده‭ ‬محتوی‭ ‬پلی‌فنل‭ ‬نهایی‭ ‬است‭. ‬تركیب‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬نیز‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬محتوی‭ ‬پلی‭ ‬فنل‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬تأثیرگذار‭ ‬است‭.‬
فعالیت‭ ‬آبی،‭ ‬آنزیم،‭ ‬pH‭ ‬و‭ ‬تنوع‭ ‬پلی‌فنل‌های‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬مواد‭ ‬غذایی‭ ‬می‌توانند‭ ‬واكنش‌های‭ ‬آب‌زدایی‭ ‬را‭ ‬تغییر‭ ‬دهند‭. ‬از‭ ‬آن‭ ‬جا‭ ‬كه‭ ‬میوه‌ها‭ ‬و‭ ‬سبزیجات‭ ‬مختلف‭ ‬از‭ ‬مشخصات‭ ‬فیزیكی‭ ‬و‭ ‬شیمیایی‭ ‬مختلفی‭ ‬برخوردار‭ ‬هستند،‭ ‬لازم‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬تحقیقات‭ ‬بیشتری‭ ‬به‭ ‬منظور‭ ‬درك‭ ‬بهتر‭ ‬نحوه‭ ‬تخریب‭ ‬پلی‌فنل‌ها‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬فرایند‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬انجام‭ ‬شود‭.‬ به‌علاوه‭ ‬همیشه‭ ‬باید‭ ‬بهینه‌سازی‭ ‬روش‌های‭ ‬قدیمی‭ ‬خشك‭ ‬كردن‭ ‬جهت‭ ‬بررسی‭ ‬نحوه‭ ‬تحت‭ ‬تأثیر‭ ‬قرار‭ ‬گرفتن‭ ‬مواد‭ ‬مغذی،‭ ‬مد‭ ‬نظر‭ ‬قرار‭ ‬گیرد‭. ‬

1-‭ ‬بخش‭ ‬تحقیقات‭ ‬علوم‭ ‬دامی،‭ ‬مركز‭ ‬تحقیقات‭ ‬و‭ ‬آموزش‭ ‬كشاورزی‭ ‬و‭ ‬منابع‭ ‬طبیعی‭ ‬استان‭ ‬اصفهان،
سازمان‭ ‬تحقیقات،‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬ترویج‭ ‬كشاورزی،‭ ‬اصفهان،‭ ‬ایران‭.‬
rezanahavandi91@gmail.com

2-‭ ‬مركز‭ ‬آموزش‭ ‬جهاد‭ ‬كشاورزی‭ ‬اصفهان،
مركز‭ ‬تحقیقات‭ ‬و‭ ‬آموزش‭ ‬كشاورزی‭ ‬و‭ ‬منابع‭ ‬طبیعی‭ ‬استان‭ ‬اصفهان،
سازمان‭ ‬تحقیقات،‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬ترویج‭ ‬كشاورزی،‭ ‬اصفهان،‭ ‬ایران‭.‬

3-‭ ‬دفتر‭ ‬حوزه‭ ‬ریاست‭ ‬سازمان‭ ‬تحقیقات،‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬ترویج‭ ‬كشاورزی،
سازمان‭ ‬تحقیقات،‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬ترویج‭ ‬كشاورزی،‭ ‬تهران،‭ ‬ایران‭.‬

ماهنامه دام و کشت و صنعت - شماره ۲۰۷  و ۲۰۸ - سال ۱۳۹۶
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow