زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
تقابل‭ ‬انسان‭ ‬و‭ ‬بیابانزایی

تقابل‭ ‬انسان‭ ‬و‭ ‬بیابانزایی

زهرا‭ ‬بیات‭ *‬

واژه‭ ‬بیابان‭ ‬کلمه‭ ‬ناآشنایی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬سرزمین‌های‭ ‬خشک‭ ‬جهان‭ ‬نیست‭. ‬در‭ ‬فرهنگ‭ ‬ایران‭ ‬واژه‭ ‬بیابان‭ ‬کلمه‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬مناطق‭ ‬خشک‭ ‬و‭ ‬کم‭ ‬آب‭ ‬و‭ ‬علف‭ ‬اتلاق‭ ‬می‌گردد‭. ‬با‭ ‬وجود‭ ‬مأنوس‭ ‬بودن‭ ‬واژه‭ ‬بیابان،‭ ‬کلمه‭ ‬بیابانزایی‭ ‬برای‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬مردم‭ ‬ناشناخته‭ ‬و‭ ‬حیرت‌آور‭ ‬است‭. ‬باید‭ ‬اذعان‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬بیابانزایی‭ ‬پدیده‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬ریشه‭ ‬در‭ ‬تاریخ‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬مختص‭ ‬به‭ ‬زمان‭ ‬حاضر‭ ‬نیست‭. ‬با‭ ‬این‭ ‬حال‭ ‬امروزه‭ ‬این‭ ‬مسئله‭ ‬به‭ ‬مراتب‭ ‬مهم‌تر‭ ‬از‭ ‬گذشته‭ ‬است،‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬انسانی‭ ‬و‭ ‬افزایش‭ ‬رشد‭ ‬جمعیت‭ ‬بر‭ ‬سرعت‭ ‬بیابان‌زایی‭ ‬تاثیر‭ ‬گذاشته‭ ‬و‭ ‬موجب‭ ‬گردیده‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬پدیده‭ ‬با‭ ‬سرعت‭ ‬هرچه‭ ‬بیشتر،‭ ‬توان‭ ‬بیولوژیک‭ ‬مناطق‭ ‬را‭ ‬کاهش‭ ‬دهد‭. ‬
اصطلاح‭ ‬بیابانی‭ ‬شدن‭ ‬اولین‭ ‬بار‭ ‬توسط‭ ‬آبراهام‭ ‬آبرویل،‭ ‬جنگلبان‭ ‬فرانسوی‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۹۴۹‭ ‬میلادی‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭. ‬وی‭ ‬این‭ ‬اصطلاح‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬ظهور‭ ‬شرایط‭ ‬و‭ ‬مناظری‭ ‬مشابه‭ ‬بیابانهای‭ ‬طبیعی‭ ‬بر‭ ‬اثر‭ ‬عملکرد‭ ‬نادرست‭ ‬انسان‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬تخریب‭ ‬پوشش‭ ‬گیاهی‭ ‬و‭ ‬خاک‭ ‬در‭ ‬اراضی‭ ‬جنگلی‭ ‬مناطق‭ ‬حاره‭ ‬آفریقا‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬برد‭. ‬با‭ ‬این‭ ‬حال‭ ‬در‭ ‬کنفرانس‭ ‬محیط‌زیست‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬سازمان‭ ‬ملل‭ ‬متحد‭ ‬در‭ ‬ریودو‭ ‬ژانیرو‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۹۹۲‭ ‬میلادی‭ ‬مفهوم‭ ‬بیابانزایی‭ ‬بدین‭ ‬صورت‭ ‬مطرح‭ ‬گردید‭:‬
بیابانزایی‭ ‬عبارت‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬تخریب‭ ‬سرزمین‭ ‬و‭ ‬کاهش‭ ‬بیوماس‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬خشک،‭ ‬نیمه‌خشک‭ ‬و‭ ‬نیمه‌مرطوب‭ ‬خشک،‭ ‬تحت‭ ‬اثر‭ ‬تغییرات‭ ‬اقلیمی‭ ‬و‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬انسانی‭. ‬
پراکنش‭ ‬منطقه‌ای‭ ‬بیابان‌ها‭ ‬در‭ ‬زمین‌های‭ ‬مستعد‭ ‬بیابانزایی‭ ‬در‭ ‬جهان‭ ‬به‭ ‬شرح‭ ‬زیر‭ ‬است‭:‬
۵۵‭ ‬درصد‭ ‬از‭ ‬کل‭ ‬اراضی‭ ‬آفریقا،‭ ‬۱۹‭ ‬درصد‭ ‬در‭ ‬آمریکای‭ ‬شمالی‭ ‬و‭ ‬مرکزی،‭ ‬۱۰‭ ‬درصد‭ ‬در‭ ‬آمریکای‭ ‬جنوبی،‭ ‬۳۴‭ ‬درصد‭ ‬در‭ ‬آسیا،‭ ‬۷۵‭ ‬درصد‭ ‬در‭ ‬استرالیا‭ ‬و‭ ‬۲‭ ‬درصد‭ ‬در‭ ‬اروپا‭ ‬را‭ ‬بیابان‌ها‭ ‬و‭ ‬زمین‌های‭ ‬مستعد‭ ‬بیابانزایی‭ ‬اشغال‭ ‬کرده‌اند‭. ‬
پیش‌بینی‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬روند‭ ‬گرم‭ ‬شدن‭ ‬جهان‭ ‬در‭ ‬سده‭ ‬جاری‭ ‬نواحی‭ ‬با‭ ‬آب‭ ‬و‭ ‬هوای‭ ‬بیابانی‭ ‬حدود‭ ‬۱۷‭ ‬درصد‭ ‬افزایش‭ ‬خواهد‭ ‬یافت‭. ‬بنابراین،‭ ‬نواحی‭ ‬تحت‭ ‬خطر‭ ‬بیابانزایی‭ ‬احتمالا‭ ‬افزایش‭ ‬مییابند‭. ‬بیابانزایی‭ ‬در‭ ‬سراسر‭ ‬جهان‭ ‬سالانه‭ ‬حدود‭ ‬۱۲‭ ‬میلیون‭ ‬هکتار‭ ‬از‭ ‬زمین‌ها‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬قابلیت‭ ‬کشت‭ ‬خارج‭ ‬میکند‭.‬
پدیده‭ ‬بیابانزایی‭ ‬جریانی‭ ‬پیوسته‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬تغییرات‭ ‬حاصل‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬معمولا‭ ‬غیرقابل‭ ‬برگشت‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬دشوار‭ ‬است‭. ‬طبق‭ ‬نظر‭ ‬محققان،‭ ‬انسان‭ ‬عامل‭ ‬اصلی‭ ‬بیابانزایی‭ ‬است،‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬مناطق‭ ‬جهان‭ ‬بیابانزایی‭ ‬متاثر‭ ‬از‭ ‬عوامل‭ ‬طبیعی‭ ‬است،‭ ‬اما‭ ‬اغلب‭ ‬این‭ ‬عوامل‭ ‬توسط‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬انسانی‭ ‬تشدید‭ ‬می‌شوند‭. ‬بنابراین‭ ‬به‭ ‬منظور‭ ‬تحلیل‭ ‬هر‭ ‬چه‭ ‬بیشتر‭ ‬پدیده‭ ‬بیابانزایی‭ ‬لازم‭ ‬است‭ ‬تا‭ ‬با‭ ‬عوامل‭ ‬انسانی‭ ‬دخیل‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬فرایند‭ ‬آشنا‭ ‬شویم‭. ‬

برای مطالعه مطلب «اقتصاد،‭ ‬همسو‭ ‬با‭ ‬ملاحظات‭ ‬زیست‭ ‬محیطی» کلیک کنید 


عوامل‭ ‬انسانی‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬بر‭ ‬بیابانزایی‭:‬
۱‭ - ‬‭ ‬تخریب‭ ‬جنگل‌ها،‭ ‬مراتع‭ ‬و‭ ‬بیشه‌زارها‭ ‬
ـ‭ ‬جنگل‭ ‬تراشی‭ ‬
ـ‭ ‬چرای‭ ‬بی‌رویه‭ ‬
بوتهکنی‭ ‬و‭ ‬تهیه‭ ‬هیزم‭ ‬
۲‭ - ‬‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬نادرست‭ ‬کشاورزی‭ ‬
ـ‭ ‬الگوهای‭ ‬نادرست‭ ‬کشت‭ ‬
ـ‭ ‬شیوه‌های‭ ‬غلط‭ ‬آبیاری‭ ‬
ـ‭ ‬استفاده‭ ‬ناصحیح‭ ‬از‭ ‬کودهای‭ ‬شیمیایی،‭ ‬آفتکش‌ها‭ ‬و‭ ‬علفکش‌ها
ـ‭ ‬آتش‌سوزی‭ ‬
ـ‭ ‬پساب‌های‭ ‬صنعتی‭ ‬و‭ ‬شهری‭ ‬
۳ - ‭ ‬تکنولوژی‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬شهری
ـ‭ ‬تغییر‭ ‬کاربری‭ ‬اراضی‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬صنعتی‭ ‬
ـ‭ ‬عدم‭ ‬رعایت‭ ‬قابلیت‭ ‬اراضی‭ ‬
ـ‭ ‬آیش‭ ‬و‭ ‬رهاسازی‭ ‬اراضی‭ ‬
۴‭ -  ‬عوامل‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬اجتماعی‭ ‬
ـ‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬توریسم‭ ‬
ـ‭ ‬فقر
ـ‭ ‬افزایش‭ ‬جمعیت‭ ‬
ـ‭ ‬سیاست‌های‭ ‬دولت‭ ‬
۵ - ‭ ‬بهره‭ ‬برداری‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬حد‭ ‬از‭ ‬منابع‭ ‬آبی‭ ‬
ـ‭ ‬آب‌های‭ ‬سطحی‭ ‬
ـ‭ ‬آب‌های‭ ‬زیرزمینی‭ ‬
باید‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬رابطه‭ ‬انسان‭ ‬و‭ ‬پدیده‭ ‬بیابانزایی‭ ‬یک‭ ‬رابطه‭ ‬متقابل‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬رابطه‭ ‬به‭ ‬گونه‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬انسان‭ ‬به‌طور‭ ‬ناآگاهانه‭ ‬عامل‭ ‬تخریب‭ ‬زمین‭ ‬و‭ ‬بیابانزایی‭ ‬است‭ ‬بلکه‭ ‬خود‭ ‬قربانی‭ ‬این‭ ‬تخریب‭ ‬می‌باشد‭. ‬بیابانزایی‭ ‬تاثیرات‭ ‬مستقیمی‭ ‬بر‭ ‬جوامع‭ ‬انسانی‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬اجتماعی‭ ‬دارد‭. ‬گرسنگی،‭ ‬بیماری،‭ ‬اتلاف‭ ‬مداوم‭ ‬محصول،‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬رفتن‭ ‬دام‭ ‬و‭... ‬از‭ ‬جمله‭ ‬این‭ ‬آثار‭ ‬است‭. ‬
یکی‭ ‬از‭ ‬فجیع‌ترین‭ ‬اثرات‭ ‬بیابانزایی‭ ‬بر‭ ‬زندگی‭ ‬انسان‌ها‭ ‬بروز‭ ‬مهاجرت‌های‭ ‬دسته‭ ‬جمعی‭ ‬و‭ ‬گسترده‭ ‬ساکنان‭ ‬مناطق‭ ‬خشکی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬معرض‭ ‬بیابانزایی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرند‭. ‬بررسی‭ ‬و‭ ‬ارزیابی‭ ‬این‌گونه‭ ‬وقایع،‭ ‬القاگر‭ ‬این‭ ‬احساس‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬اثر‭ ‬بیابانزایی‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬حیات‭ ‬انسانی‭ ‬پیوسته‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬بحرانی‭ ‬به‭ ‬بحران‭ ‬دیگر‭ ‬ادامه‭ ‬یافته‭ ‬است‭. ‬چنانچه‭ ‬بخواهیم‭ ‬به‭ ‬مدیریت‭ ‬صحیح‭ ‬اکوسیستم‌ها‭ ‬دست‭ ‬یابیم‭ ‬بایستی‭ ‬به‭ ‬شناخت‭ ‬و‭ ‬ارزیابی‭ ‬صحیح‭ ‬از‭ ‬وضعیت‭ ‬بیابانی‭ ‬شدن‭ ‬بپردازیم‭. ‬این‭ ‬کار‭ ‬مستلزم‭ ‬شناخت‭ ‬عوامل‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬پدیده‭ ‬است‭. ‬
از‭ ‬آن‌جایی‭ ‬که‭ ‬انسان‭ ‬محور‭ ‬اصلی‭ ‬این‭ ‬تغییرات‭ ‬است‭ ‬بنابراین‭ ‬برای‭ ‬جلوگیری‭ ‬از‭ ‬پیشروی‭ ‬این‭ ‬پدیده‭ ‬و‭ ‬کاهش‭ ‬اثرات‭ ‬نامطلوب‭ ‬آن‭ ‬بر‭ ‬محیط‌زیست‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬انسان‌ها،‭ ‬بایستی‭ ‬تمامی‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬انسانی‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬کشورها،‭ ‬براساس‭ ‬قوانین‭ ‬تصویب‭ ‬شده‭ ‬بین‌المللی،‭ ‬در‭ ‬راستای‭ ‬حفظ‭ ‬منافع‭ ‬جهانی‭ ‬باشد‭. ‬

‭* ‬دانشجوی‭ ‬دکتری‭ ‬منابع‭ ‬طبیعی‭ ‬ـ‭ ‬بیابانزدایی

ماهنامه دام و کشت و صنعت -  شماره ۲۰۳  -  سال ۱۳۹۵
 

ماهنامه دام و کشت و صنعت پنجره ای به آگاهی و دانش

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow