سیاستگذاری کشاورزی
سرمایه‌گذاری‭ ‬خارجی‭ ‬در‭ ‬کشاورزی

سرمایه‌گذاری‭ ‬خارجی‭ ‬در‭ ‬کشاورزی یا‭ ‬حل‭ ‬مساله‭ ‬انباشت

دکتر‭ ‬کاووس‭ ‬واضحی 

کارگاه‭ ‬اجرایی‭ ‬آخرین‭ ‬مدل‌های‭ ‬تأمین‭ ‬مالی‭ ‬و‭ ‬سرمایه‌گذاری‭ ‬کشاورزی‭ ‬ایران،‭ ‬روز  ‬بیست‭ ‬و‭ ‬نهم‭ ‬بهمن‬  ‬با‭ ‬حضور‭ ‬مدیران‭ ‬اتحادیه‌های‭ ‬تعاونی‌های‭ ‬روستایی،‭ ‬مسئولین‭ ‬و‭ ‬تعدادی‭ ‬از‭ ‬کارشناسان‭ ‬سازمان‭ ‬مرکزی‭ ‬تعاون‭ ‬روستایی‭ ‬در‭ ‬هتل‭ ‬سیمرغ‭ ‬تهران‭ ‬برگزار‭ ‬شد‭. ‬ با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬اهمیت‭ ‬موضوع‌،‭ ‬ذکر‭ ‬مواردی‭ ‬به‭ ‬شرح‭ ‬آتی‭ ‬درخصوص‭ ‬اینگونه‭ ‬کارگاه‌ها‭ ‬خالی‭ ‬از‭ ‬فایده‭ ‬نخواهد‭ ‬بود‭:‬
1 - ‬‭ ‬موضوعی‭ ‬که‭ ‬عموماً‭ ‬در‭ ‬ارتباط‭ ‬با‭ ‬تأمین‭ ‬سرمایه‭ ‬در‭ ‬بخش‭ ‬کشاورزی‭ ‬مورد‭ ‬غفلت‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد،‭ ‬مساله‭ ‬انباشته‭ ‬سرمایه‭ ‬در‭ ‬درون‭ ‬نظام‭ ‬کشاورزی‭ ‬ایران‭ ‬است‭. ‬انباشت‭ ‬سرمایه‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مقوله‌های‭ ‬پایه‌ای‭ ‬در‭ ‬خروج‭ ‬از‭ ‬کشاورزی‭ ‬معیشتی‭ ‬به‭ ‬کشاورزی‭ ‬صنعتی‭ ‬است‭. ‬ از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر،‭ ‬بزرگترین‭ ‬گامی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬کشورها‭ ‬در‭ ‬مسیر‭ ‬توسعه‭ ‬برمی‌دارند‭.‬
کشورهای‭ ‬توسعه‭ ‬یافته‭ ‬به‭ ‬سرکردگی‭ ‬انگلستان،‭ ‬از‭ ‬قرن‌ها‭ ‬پیش‭ ‬این‭ ‬پروسه‭ ‬عظیم‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬سلب‭ ‬مالکیت‭ ‬از‭ ‬کشاورزان‭ ‬کوچک‭ ‬و‭ ‬دهقانی‭ ‬برای‭ ‬نطفه‌بندی‭ ‬اولیه‭ ‬و‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬مقدماتی‭ ‬شیوه‭ ‬تولید‭ ‬سرمایه‌داری‭ ‬در‭ ‬کشاورزی   -  کشاورزی‭ ‬صنعتی  -  ‬ طی‭ ‬نمودند‭. ‬ در‭ ‬این‭ ‬فرآیند‭ ‬اندازه‭ ‬زمین‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬بزرگ‭ ‬شدن‭ ‬و‭ ‬تمرکز‭ ‬گرایش‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬به‌تدریج‭ ‬کشاورزی‭ ‬با‭ ‬حل‭ ‬مساله‭ ‬انباشت،‭ ‬قدم‭ ‬در‭ ‬وادی‭ ‬دیگری‭ ‬گذاشت‭.‬
ذکر‭ ‬این‭ ‬نکته‭ ‬هم‭ ‬اهمیت‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬منبع‭ ‬سرمایه‭ ‬لازم‭ ‬برای‭ ‬انباشت‭ ‬اولیه‭ ‬سرمایه‭ ‬در‭ ‬کشورهای‭ ‬یاد‭ ‬شده‭ ‬به‭ ‬قول‭ ‬‮«‬پال‭ ‬سوییزی‮»‬‭ ‬سرمایه‌های‭ ‬اضافی‭ ‬دیگر‭ ‬بخش‌ها،‭ ‬به‌ویژه‭ ‬صنعت‭ ‬و‭ ‬تجارت‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬ بنابراین‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬کشورها،‭ ‬کشاورزی‭ ‬معیشتی‭ ‬آن‭ ‬موقع‌،‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬سرمایه‭ ‬صنعتی‭ ‬و‭ ‬تجاری‭ ‬تحت‭ ‬فشار‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬به‌طور‭ ‬کلاسیک‭ ‬توانست‭ ‬به‭ ‬شیوه‭ ‬تولید‭ ‬بالاتری‭ ‬ارتقا‭ ‬یابد‭.‬
2 - ‬‭ ‬برخلاف‭ ‬تجربه‭ ‬اروپا،‭ ‬شرق‭ ‬جهان،‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬ایران،‭ ‬به‌دلیل‭ ‬گستره‭ ‬و‭ ‬پوشش‭ ‬وسیع‭ ‬کشاورزی‭ ‬دهقانی‭ ‬و‭ ‬نبود‭ ‬سازوکار‭ ‬تاریخی‭ ‬انباشت‭ ‬سرمایه،‭ ‬برای‭ ‬گذار‭ ‬از‭ ‬کشاورزی‭ ‬معیشتی‭ ‬به‭ ‬کشاورزی‭ ‬صنعتی‭ ‬با‭ ‬موانع‭ ‬جدی‭ ‬روبروست‭.‬
همان‌طوری‭ ‬که‭ ‬قبلاً‭ ‬هم‭ ‬گفته‭ ‬شد،‭ ‬سرنوشت‭ ‬این‭ ‬تغییر‭ ‬بزرگ‭ ‬به‭ ‬قول‭ ‬کارل‭ ‬پولانی،‭ ‬در‭ ‬سرمایه‌های‭ ‬بیرون‭ ‬از‭ ‬کشاورزی‭ ‬نهفته‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬صورتی‭ ‬که‭ ‬به‌دلیل‭ ‬نیاز‭ ‬مدوام‭ ‬جامعه‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬کشاورزی‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬مهاجرت،‭ ‬هنوز‭ ‬جریان‭ ‬سرمایه   -  مالی  - ‬ و‭ ‬حتی‭ ‬سرمایه‭ ‬انسانی‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬شهرهاست‭.‬
به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بخش‭ ‬مهمی‭ ‬از‭ ‬تسهیلاتی‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬جامعه‭ ‬روستایی‭ ‬برای‭ ‬پیشبرد‭ ‬توسعه‭ ‬کشاورزی‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهد،‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬شهر،‭ ‬زمین،‭ ‬ابنیه‭ ‬و‭ ‬لوازم‭ ‬آن‭ ‬هدایت‭ ‬می‌شود‭. ‬هنوز‭ ‬از‭ ‬جنبه‭ ‬تاریخی‭ ‬شهرهای‭ ‬ایران‭ ‬به‌دلیل‭ ‬تکامل‭ ‬ناقص،‭ ‬محتاج‭ ‬اقتصاد‭ ‬دهقانی‭ ‬در‭ ‬آستانه‭ ‬سقوط‭ ‬هستند‭. ‬پول‌های‭ ‬اضافی‭ ‬و‭ ‬سرگردان‭ ‬هم‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬منشاء‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬شهری‭ ‬انباشت‭ ‬می‌شود،‭ ‬اما‭ ‬به‌ندرت‭ ‬برای‭ ‬توسعه‭ ‬کشاورزی‭ ‬به‭ ‬خدمت‭ ‬گرفته‭ ‬می‌شود‭. ‬
3‭ - ‬‭ ‬صحبت‌های‭ ‬آقای‭ ‬دکتر‭ ‬پیمان‭ ‬مولوی،‭ ‬اساساً‭ ‬معطوف‭ ‬به‭ ‬قسمت‭ ‬تجاری‭ ‬کشاورزی‭ ‬ایران‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬تحلیل‭ ‬ایشان‭ ‬دو‭ ‬مساله‭ ‬مفروض‭ ‬بود؛‭ ‬اولی‭ ‬کشاورزی‭ ‬به‭ ‬مثابه‭ ‬یک‭ ‬فعالیت‭ ‬رسمی  formal ‬ و‭ ‬دوم‭ ‬کشاورزی‭ ‬در‭ ‬شرایط‭ ‬حاکمیت‭ ‬آقتصاد‭ ‬بازار‭. ‬به‌نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬اطلاعات‭ ‬ایشان‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬زمینه‭ ‬محدود‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬توجهشان‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬هر‭ ‬حال‭ ‬عدم‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬آن‌ها‭ ‬موجب‭ ‬انحراف‭ ‬خواهد‭ ‬بود‭. ‬کشاورزی‭ ‬ایران‭  -  ‬به‭ ‬قول‭ ‬تودور‭ ‬شانین‭   -  ‬دارای‭ ‬عناصر‭ ‬غیررسمی‭ ‬فراوانی‭ ‬است‭. ‬ از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر،کشاورزی‭ ‬ایران‭ ‬به‌دلیل‭ ‬اعمال‭ ‬قانون‭ ‬خریدهای‭ ‬تضمینی‭ ‬و‭ ‬دیگر‭ ‬مداخلات‭ ‬دولت،‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬قواعد‭ ‬بازار‭ ‬هدایت‭ ‬می‌شود‭.‬
به‌دلیل‭ ‬نادیده‭ ‬گرفتن‭ ‬زوایای‭ ‬پنهان‭ ‬اقتصاد‭ ‬سیاسی‭ ‬کشاورزی‭ ‬ایران،‭ ‬تحلیل‭ ‬دکتر‭ ‬مولوی‭ ‬از‭ ‬مساله‭ ‬جذب‭ ‬سرمایه‌گذاری‭ ‬خارجی‭ ‬به‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬صرفاً‭ ‬بنگاهی‭ ‬یا‭ ‬مالی‭ ‬تقلیل‭ ‬پیدا‭ ‬می‌کند‭.‬ اگر‭ ‬مداخلات‭ ‬دولت‭ ‬نبود،‭ ‬طبق‭ ‬اشاره‭ ‬ایشان‭ ‬خارجی‌ها‭ ‬حاضرند‭ ‬در‭ ‬کویرهای‭ ‬ایران‭ ‬هم‭ ‬سرمایه‌گذاری‭ ‬کنند‭. ‬اما‭ ‬مداخله‭ ‬دولت‭ ‬هست‭. ‬
بهترین‭ ‬حالت‭ ‬در‭ ‬ارتباط‭ ‬با‭ ‬تأمین‭ ‬سرمایه‭ ‬بخش‭ ‬کشاورزی،‭ ‬حل‭ ‬مساله‭ ‬انباشت‭ ‬در‭ ‬درون‭ ‬نظام‭ ‬تولید‭ ‬است  -  که‭ ‬البته‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬تحقق‭ ‬هم‭ ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬نظر‭ ‬مرحوم‭ ‬مهندس‭ ‬سحابی،‭ ‬کفایت‭ ‬صد‭ ‬درصدی‭ ‬نخواهد‭ ‬داشت‭ . ‬او‭ ‬رفع‭ ‬این‭ ‬نقیصه‭ ‬انباشت‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬هدایت‭ ‬درآمدهای‭ ‬نفت‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬کشاورزی‭ ‬می‌دانست -  . ‬ در‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬کشاورزی‭ ‬از‭ ‬درون‭ ‬راه‭ ‬تکامل‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬را‭ ‬به‌طور‭ ‬پایدار‭ ‬پیدا‭ ‬خواهد‭ ‬نمود‭. ‬
در‭ ‬صورت‭ ‬عدم‭ ‬مداخله‭ ‬دولت‌،‭ ‬سرمایه‌گذاری‭ ‬خارجی‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬جذب‭ ‬مازاد‭ ‬نیروی‭ ‬انسانی‭ ‬کشاورزی‭ ‬معیشتی‭ ‬در‭ ‬راستای‭ ‬توسعه‭ ‬کشاورزی‭ ‬خواهد‭ ‬بود‭. ‬به‭ ‬عبارت‭ ‬دیگر‭ ‬باری‭ ‬از‭ ‬دوش‭ ‬کشاورزی‭ ‬دهقانی‭ ‬برداشته‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬بدان‭ ‬تنفس‭ ‬داده‭ ‬می‌شود‭ . ‬اما‭ ‬آن‭ ‬دولتی‭ ‬که‭ ‬آگاهانه‭ ‬راه‭ ‬سرمایه‌گذاری‭ ‬خارجی‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬دستگیری‭ ‬از‭ ‬کشاورزی‭ ‬کشور‭ ‬هموار‭ ‬نماید،‭ ‬خواهد‭ ‬توانست‭ ‬مساله‭ ‬انباشت‭ ‬از‭ ‬درون‭ ‬نظام‭ ‬تولید‭ ‬متکی‭ ‬بر‭ ‬منابع‭ ‬داخلی‭ ‬و‭ ‬منافع‭ ‬ملی‭ ‬را‭ ‬هدایت‭ ‬نماید‭. ‬پس،‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬راه‭ ‬حل‭ ‬مسئله‭ ‬توسعه‭ ‬کشاورزی‭ ‬ایران‭ ‬ابتدا،‭ ‬حل‭ ‬مساله‭ ‬انباشت‭ ‬و‭ ‬هدایت‭ ‬سرمایه‌های‭ ‬داخلی‭ ‬و‭ ‬آنگاه‭ ‬جذب‭ ‬سرمایه‌های‭ ‬خارجی‭ ‬می‌باشد‭. ‬
مشروح‭ ‬کامل‭ ‬این‭ ‬گزارش‭ ‬در‭ ‬شماره‭ ‬آینده‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬خوانندگان‭ ‬می‌رسد‭.‬

ماهنامه دام و کشت و صنعت  -  شماره ۲۱۴  -  سال ۱۳۹۶


 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow