سیاستگذاری کشاورزی
مردان‭ ‬عملگرا‭ ‬در‭ ‬عرصه‭ ‬کشاورزی

هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی مردان‭ ‬عملگرا‭ ‬در‭ ‬عرصه‭ ‬کشاورزی

‮«‬‭ ‬اولین‭ ‬بار‭ ‬کیف‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬لباس‭ ‬اتو‭ ‬کشیده‭ ‬وارد‭ ‬فضای‭ ‬آموزشی‭ ‬هنرستان‭ ‬شدم‭. ‬مدیریت،‭ ‬در‭ ‬عین‭ ‬ناباوری‭ ‬سوله‭ ‬آهنگری‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬من‭ ‬نشان‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬گفت‭: ‬این‭ ‬25‭ ‬شاگرد‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬شماست‭ ‬و‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬آموزش،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬سالن‭ ‬جوجه‭ ‬گوشتی‭ ‬پرورش‭ ‬دهید‭ . ‬‮«‬روزی‭ ‬خانواده‌ای‭ ‬برای‭ ‬ثبت‭ ‬نام‭ ‬فرزندشان‭ ‬به‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬شهریار‭ ‬مراجعه‭ ‬نموده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مزرعه‭ ‬هنرستان‭ ‬مردی‭ ‬را‭ ‬می‌بینند‭ ‬که‭ ‬لباس‭ ‬کار‭ ‬پوشیده‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬هنرجویان‭ ‬به‭ ‬بیل‭ ‬زدن‭ ‬مشغول‭ ‬است‭.‬ پدر‭ ‬خانواده‭ ‬برای‭ ‬ترغیب‭ ‬فرزندش‭ ‬به‭ ‬درس‭ ‬خواندن،‭ ‬آن‭ ‬مرد‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬پسرش‭ ‬می‌گوید‭: ‬درس‭ ‬نخوانی‭ ‬آخر‭ ‬و‭ ‬عاقبتت‭ ‬مثل‭ ‬این‭ ‬کارگر‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬کارگر‭ ‬کسی‭ ‬نبود‭ ‬جز‭ ‬دکتر‭ ‬مقدم‭ ‬رئیس‭ ‬هنرستان‭ ‬رباط‭ ‬کریم‮»‬‭ ‬
سید‭ ‬محسن‭ ‬حسینی‭ ‬مقدم،‭ ‬فارغ‭ ‬التحصیل‭ ‬دکترای‭ ‬دامپزشکی‭ ‬دانشگاه‭ ‬تهران،‭ ‬کارشناس‭ ‬وزارت‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬در‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی،‭ ‬سال‌ها‭ ‬در‭ ‬پست‌های‭ ‬مختلف‭ ‬کار‭ ‬آموزشی‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬کار‭ ‬کرده‌‭ ‬و‭ ‬به‌عنوان‭ ‬هنرآموز،‭ ‬سرپرست،‭ ‬معاون‭ ‬فنی،‭ ‬رئیس‭ ‬هنرستان‭ ‬و‭ ‬آموزشکده‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬فعال‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬
سال‭ ‬78‭ ‬–‭ ‬79‭ ‬خسته‭ ‬از‭ ‬کار‭ ‬اداری‭ ‬در‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬رباط‭ ‬کریم‭ ‬در‭ ‬جاده‭ ‬تهران‭-‬قم‭ ‬به‭ ‬تدریس‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬پرداخت‭ ‬خوشحال‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬اینک‭ ‬اکثر‭ ‬شاگردان‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬وی،‭ ‬مرغداری‭ ‬دارند‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬زمین‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬فعالیت‭ ‬میکنند‭. ‬ کسب‭ ‬آن‭ ‬همه‭ ‬دانش‭ ‬اندوزی‭ ‬در‭ ‬تدریس‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬موجب‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬سمت‭ ‬مدیرکل‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬وزارت‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬مشغول‭ ‬ارائه‭ ‬خدمات‭ ‬به‭ ‬جامعه‭ ‬و‭ ‬فرزندان‭ ‬این‭ ‬مرز‭ ‬و‭ ‬بوم‭ ‬باشد‭.‬
در‭ ‬ابتدا‭ ‬توضیحی‭ ‬در‭ ‬رابطه‭ ‬با‭ ‬تفاوت‌های‭ ‬کار‭ ‬دانش‭ ‬و‭ ‬فنی‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬بیان‭ ‬کنید‭. ‬
نظام‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬دوم‭ ‬متوسطه‭ ‬در‭ ‬3‭ ‬شاخه‭ ‬نظری،‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬و‭ ‬کار‭ ‬دانش‭ ‬خلاصه‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬دانش‭ ‬آموزشی‭ ‬در‭ ‬شاخه‌های‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬و‭ ‬کاردانش‭ ‬در‭ ‬واحد‭ ‬آموزشی‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬هنرستان‭ ‬ارائه‭ ‬می‌شود‭ ‬البته‭ ‬هر‭ ‬2‭ ‬شاخه‭ ‬زمینه‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬دارند‭. ‬
شاخه‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شاخه‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬به‭ ‬دانش‌آموزان‭ ‬یک‭ ‬حرفه‭ ‬آموزش‭ ‬داده‭ ‬می‌شود‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬طبقه‌بندی‭ ‬مشاغل‭ ‬حرفه‭ ‬شامل‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬از‭ ‬شغل‌ها‭ ‬است‭ ‬به‌عنوان‭ ‬مثال‭ ‬در‭ ‬شاخه‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬رشته‌هایی‭ ‬مانند‭ ‬امور‭ ‬دامی،‭ ‬امور‭ ‬زراعت،‭ ‬امورباغی،‭ ‬ماشین‌های‭ ‬کشاورزی،‭ ‬صنایع‭ ‬غذایی‭ ‬و‭... ‬تعریف‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬دانش‭ ‬آموزی‭ ‬که‭ ‬وارد‭ ‬امور‭ ‬دامی‭ ‬می‌شود‭ ‬تمامی‭ ‬مباحث‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬امور‭ ‬دام‭ ‬را‭ ‬طی‭ ‬3‭ ‬سال‭ ‬هنرستان‭ ‬فرا‭ ‬می‌گیرد‭ ‬سپس‭ ‬دوره‭ ‬2‭ ‬ساله‭ ‬کاردانی‭ ‬را‭ ‬طی‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬به‌عنوان‭ ‬تکنسین‭ ‬وارد‭ ‬بازار‭ ‬کار‭ ‬در‭ ‬کشت‭ ‬و‭ ‬صنعت‌ها‭ ‬و‭ ‬مزارع‭ ‬دامپروری‭ ‬و‭ ‬شیلاتی‭ ‬می‌شود‭. ‬
در‭ ‬شاخه‭ ‬کاردانش‭ ‬استانداردهای‭ ‬مهارتی‭ ‬را‭ ‬داریم‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬نمونه‭ ‬دانش‭ ‬آموزی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شاخه‭ ‬کاردانش‭ ‬وارد‭ ‬می‌شود‭ ‬در‭ ‬رشته‭ ‬کشاورزی‭ ‬یک‭ ‬رشته‭ ‬تحت‭ ‬عنوان‭ ‬مرغداری‭ ‬صنعتی،‭ ‬گاوداری‭ ‬صنعتی،‭ ‬زراعت‭ ‬غلات،‭ ‬زراعت‭ ‬حبوبات‭ ‬و‭... ‬در‭ ‬واقع‭ ‬وارد‭ ‬یک‭ ‬شغل‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬شغل،‭ ‬فرد‭ ‬با‭ ‬اخذ‭ ‬دیپلم‭ ‬به‌عنوان‭ ‬یک‭ ‬کارگر‭ ‬ماهر‭ ‬تربیت‭ ‬می‌گردد‭.‬ هنرجویان‭ ‬می‌توانند‭ ‬برای‭ ‬ادامه‭ ‬تحصیل‭ ‬وارد‭ ‬دانشگاه‌ها‭ ‬شوند‭ ‬که‭ ‬ورودی‌های‭ ‬دانشگاه‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬فقط‭ ‬باید‭ ‬فارغ‭ ‬التحصیل‭ ‬هنرستان‭ ‬باشند،‭ ‬اما‭ ‬دانشگاه‭ ‬علمی‭ ‬و‭ ‬کاربردی‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬شاخه‌ها‭ ‬دانشجو‭ ‬می‌پذیرد‭.‬‭ ‬
با‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬دانشگاه‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬تاکنون‭ ‬سیستم‭ ‬ورودی‭ ‬هنرستان‭ ‬را‭ ‬حفظ‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬قریب‭ ‬به‭ ‬100‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬در‭ ‬سراسر‭ ‬کشور‭ ‬داریم‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬ضرورت‭ ‬کارهای‭ ‬تجربی،‭ ‬اراضی‭ ‬کشاورزی‭ -‬برای‭ ‬همه‭ ‬زیربخش‌ها‭- ‬حدود‭ ‬6‭ ‬هزار‭ ‬هکتار‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬هنرستان‭ ‬مختص‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬تجربی‭ ‬و‭ ‬تولید‭ ‬محصول‭ ‬توسط‭ ‬هنرجویان‭ ‬است‭.‬ در‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬34‭ ‬درصد‭ ‬دانش‌آموزان‭ ‬دوره‭ ‬دوم‭ ‬متوسطه‭ ‬در‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬مشغول‭ ‬تحصیل‭ ‬هستند‭. ‬که‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬تعداد‭ ‬حدود‭ ‬23‭ ‬هزار‭ ‬نفر‭ ‬در‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬علم‭ ‬و‭ ‬عمل‭ ‬کشاورزی‭ ‬را‭ ‬فرا‭ ‬می‌گیرند‭ ‬که‭ ‬5‭ ‬رشته‭ ‬در‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬و‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬45‭ ‬رشته‭ ‬مهارتی‭ ‬در‭ ‬شاخه‭ ‬کاردانش‭ ‬فعال‭ ‬است‭.‬
آیا‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬استان‌ها‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬داریم؟
بله‭ ‬تقریبا‭ ‬اکثر‭ ‬استان‌ها‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬دارند‭. ‬در‭ ‬استان‭ ‬تهران،‭ ‬در‭ ‬شهرهای‭ ‬دماوند،‭ ‬پاکدشت،‭ ‬شهریار،‭ ‬رباط‭ ‬کریم،‭ ‬کهریزک‭ ‬5‭ ‬هنرستان‭ ‬داریم‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬استان‌های‭ ‬کرمان‭ ‬و‭ ‬خراسان‭ ‬رضوی‭ ‬تعداد‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬از‭ ‬سایر‭ ‬استان‌ها‭ ‬بیشتر‭ ‬است‭ ‬اما‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مشکلات‭ ‬ما‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬جذب‭ ‬دانش‭ ‬آموز‭ ‬برای‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬به‭ ‬سختی‭ ‬صورت‭ ‬می‌گیرد‭.‬ در‭ ‬ابتدا‭ ‬اولویت‭ ‬ما‭ ‬جذب‭ ‬فرزندان‭ ‬روستایی‭ ‬برای‭ ‬تحصیل‭ ‬در‭ ‬هنرستان‭ ‬بود‭. ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬اینکه‭ ‬دانش‭ ‬آموزان‭ ‬روستایی‭ ‬می‌توانند‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬فراغت‭ ‬از‭ ‬تحصیل‭ ‬در‭ ‬روستا‭ ‬ماندگار‭ ‬شد،‭ ‬مشغول‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬شوند‭ ‬بتوانند‭ ‬یا‭ ‬حداقل‭ ‬یک‭ ‬اطلاعات‭ ‬علمی‭ ‬و‭ ‬اجرایی‭ ‬خوبی‭ ‬از‭ ‬کشاورزی‭ ‬داشته‭ ‬باشند‭.‬ ولی‭ ‬به‭ ‬مرور‭ ‬زمان،‭ ‬این‭ ‬تناسب‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬ریخت‭ ‬متأسفانه‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬و‭ ‬علاقمندی‭ ‬فرزندان‭ ‬روستایی‭ ‬برای‭ ‬ماندگاری‭ ‬و‭ ‬کار‭ ‬در‭ ‬روستا‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬تمایل‭ ‬دانش‭ ‬آموزان‭ ‬به‭ ‬رشته‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬خیلی‭ ‬کم‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬
آیا‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬دخترانه‭ ‬هم‭ ‬داریم؟
در‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬چناران،‭ ‬دانش‌آموزان‭ ‬دختر‭ ‬حضور‭ ‬دارند‭. ‬در‭ ‬بخش‭ ‬صنایع‭ ‬غذایی‭ ‬دانش‌آموز‭ ‬دختر‭ ‬داریم‭. ‬البته‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬14‭ ‬تهران‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬مبحث‭ ‬گل‭ ‬و‭ ‬گیاه‭ ‬دانش‌آموزان‭ ‬دختر‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬تحصیل‭ ‬هستند‭. ‬
چرا‭ ‬این‭ ‬عدم‭ ‬تمایل‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬وزارت‭ ‬کشاورزی‭ ‬مطرح‭ ‬نمیکنید‭ ‬تا‭ ‬راهکار‭ ‬یا‭ ‬تعاملی‭ ‬مطرح‭ ‬شود؟
در‭ ‬جلسه‌ای‭ ‬خدمت‭ ‬آقای‭ ‬دکتر‭ ‬اسکندر‭ ‬زند‭ ‬رئیس‭ ‬سازمان‭ ‬تحقیقات‭ ‬و‭ ‬آموزش‭ ‬کشاورزی‭ ‬بودیم‭ ‬با‭ ‬ایشان‭ ‬طرح‭ ‬موضوع‭ ‬کردیم‭. ‬جامعه‭ ‬کشاورزی‭ ‬میانگین‭ ‬سن‭ ‬بالای‭ ‬50‭ ‬سال‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬و‭ ‬دانشکده‌ها‭ ‬می‌توانند‭ ‬نیروی‭ ‬جایگزین‭ ‬کشاورزان‭ ‬بالای‭ ‬50‭ ‬سال‭ ‬تربیت‭ ‬کنند‭ ‬اما‭ ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬از‭ ‬معاونت‭ ‬تحقیقات‭ ‬و‭ ‬آموزش‭ ‬هم‭ ‬کاری‭ ‬بر‭ ‬نمی‌آید‭.‬
فارغ‭ ‬التحصیل‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬و‭ ‬انستیتوهای‭ ‬کشاورزی‭ ‬بازار‭ ‬کار‭ ‬قابل‭ ‬پیش‌بینی‭ ‬ندارند‭ ‬یا‭ ‬کشت‭ ‬و‭ ‬صنعت‌های‭ ‬بزرگ،‭ ‬شغل‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬پیش‭ ‬خرید‭ ‬نمیکنند؟‭ ‬چرا؟
گرچه‭ ‬زیرساخت‌های‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬و‭ ‬دانشکده‌های‭ ‬فنی‭ ‬کشاورزی‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬اراضی‭ ‬کشاورزی،‭ ‬سالن‌ها‭ ‬و‭ ‬سوله‌های‭ ‬دامپروری،‭ ‬مزارع‭ ‬شیلاتی،‭ ‬گلخانه‌ها‭ ‬و‭... ‬مناسب‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬مربیان‭ ‬و‭ ‬مدرسان‭ ‬قوی‭ ‬و‭ ‬باتجربه‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬بخش‭ ‬علمی‭ ‬و‭ ‬عملی‭ ‬به‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬هنرجویان‭ ‬می‌پردازند
اما‭ ‬در‭ ‬بحث‭ ‬تجهیزات‭ ‬و‭ ‬امکانات‭ ‬آموزشی‭ ‬و‭ ‬بهره‌گیری‭ ‬از‭ ‬دانش‭ ‬فنی‭ ‬جدید،‭ ‬از‭ ‬حقوق‭ ‬مصرح‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬نیز‭ ‬بی‌بهره‭ ‬هستیم‭ ‬به‌عنوان‭ ‬نمونه‭ ‬طبق‭ ‬قانون‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬تمایل‭ ‬زارعین‭ ‬به‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬سیستم‌های‭ ‬نوین‭ ‬آبیاری،‭ ‬دولت‭ ‬85‭ ‬درصد‭ -‬در‭ ‬مناطق‭ ‬محروم‭ ‬100‭ ‬درصد‭- ‬کمک‭ ‬بلاعوض‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬زارع‭ ‬پرداخت‭ ‬و‭ ‬15‭ ‬درصد‭ ‬باقی‭ ‬مانده‭ ‬نیز‭ ‬به‌عنوان‭ ‬سهم‭ ‬کارگری‭ ‬از‭ ‬زارع‭ ‬پذیرفته‭ ‬می‌شود ولی‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬که‭ ‬متقاضی‭ ‬اجرای‭ ‬سیستم‭ ‬آبیاری‭ ‬در‭ ‬6‭ ‬هزار‭ ‬هکتار‭ ‬اراضی‭ ‬خود‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬ارتقاء‭ ‬سطح‭ ‬دانش‭ ‬و‭ ‬بینش‭ ‬شاگردان‭ ‬هستند‭ ‬به‭ ‬بهانه‭ ‬اینکه‭ ‬اراضی‭ ‬دولتی‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬وام‭ ‬و‭ ‬کمک‭ ‬دولت‭ ‬محرومند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬50‭ ‬میلیارد‭ ‬تومان‭ ‬بودجه‭ ‬برای‭ ‬تجهیز‭  ‬اراضی‭ ‬خود‭ ‬به‭ ‬سیستم‌های‭ ‬نوین‭ ‬آبیاری‭ ‬هم‭ ‬ندارند‭ -‬حدود‭ ‬هزار‭ ‬هکتار‭ ‬از‭ ‬مزارع‭ ‬تاکنون‭ ‬تجهیز‭ ‬شده‭ ‬است-. همین‭ ‬امر‭ ‬باعث‭ ‬می‌شود‭ ‬تا‭ ‬کاردان‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬تکنسین‭ ‬کشاورزی،‭ ‬هنگام‭ ‬ورود‭ ‬به‭ ‬مزرعه‭ ‬نتواند‭ ‬از‭ ‬یافته‌های‭ ‬جدید‭ ‬استفاده‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬آب‭ ‬و‭ ‬صرفه‭ ‬جویی‭ ‬را‭ ‬اعمال‭ ‬نماید‭. ‬البته‭ ‬مشکل‭ ‬چاه‭ ‬آب‭ ‬و‭ ‬تأمین‭ ‬آب‭ ‬هم‭ ‬مزید‭ ‬بر‭ ‬علت‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬آبیاری‭ ‬نوین‭ ‬می‌تواند‭ ‬مددرسان‭ ‬باشد‭. ‬ اما‭ ‬مسئله‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬مزرعه‭ ‬گندم‭ ‬هنرستان‭ ‬اگر‭ ‬3‭ ‬–‭ ‬5‭ ‬تن‭ ‬محصول‭ ‬می‌دهد‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬سیستم‭ ‬آبیاری‭ ‬تیپ‭ ‬می‌تواند‭ ‬به‭ ‬7‭ ‬تا‭ ‬8‭ ‬تن‭ ‬محصول‭ ‬برسد‭ ‬و‭ ‬دانشجو‭ ‬هم‭ ‬یافته‌های‭ ‬جدید‭ ‬را‭ ‬تجربه‭ ‬کند‭. ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬شاگرد‭ ‬در‭ ‬هنرستان‭ ‬با‭ ‬تجهیزات‭ ‬قدیمی‭ ‬آموزش‭ ‬می‌بیند‭ ‬و‭ ‬کار‭ ‬میکند‭ ‬در‭ ‬مزرعه‭ ‬بخش‭ ‬خصوصی‭ ‬و‭ ‬هنگام‭ ‬ورود،‭ ‬با‭ ‬تجهیزات‭ ‬و‭ ‬تکنولوژی‭ ‬نوین‭ ‬برخورد‭ ‬میکند‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬آن‌ها‭ ‬کار‭ ‬نکرده‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬ناهماهنگی‭ ‬بین‭ ‬بازار‭ ‬کار‭ ‬و‭ ‬آموزش‭ ‬پذیرفتنی‭ ‬نیست‭.‬
توجه‭ ‬داشته‭ ‬باشید‭ ‬هنرستان‭ ‬و‭ ‬دانشکده‭ ‬فنی‭ ‬کشاورزی‭ ‬محلی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دانشجو‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬تحصیل‭ ‬علم،‭ ‬نتایج‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬مزرعه‭ ‬و‭ ‬گلخانه‭ ‬و‭ ‬دامداری‭ ‬و‭ ‬مرغداری،‭ ‬تجربه،‭ ‬آزمایش‭ ‬و‭ ‬تکرار‭ ‬نماید‭ ‬و‭ ‬اینجاست‭ ‬که‭ ‬باید‭ ‬وزارت‭ ‬جهاد‭ ‬کشاورزی،‭ ‬دولت‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬مجلس‭ ‬با‭ ‬مصوبات،‭ ‬مقررات‭ ‬و‭ ‬تسهیلات‭ ‬خود،‭ ‬برای‭ ‬تقویت‭ ‬بنیه‭ ‬علمی‭ ‬دانشجویان‭ ‬به‭ ‬کمک‭ ‬ما‭ ‬بیایند‭.‬
از‭ ‬کار‭ ‬در‭ ‬مزرعه‭ ‬گفتید‭ ‬آیا‭ ‬مزارع‭ ‬درآمد‭ ‬هم‭ ‬دارند،‭ ‬نحوه‭ ‬هزینه‭ ‬کردن‭ ‬آن‭ ‬چگونه‭ ‬است؟
تمام‭ ‬مزارع‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬علمی،‭ ‬موجب‭ ‬تولید‭ ‬و‭ ‬درآمد‭ ‬هم‭ ‬می‌شوند‭ ‬البته‭ ‬ملاک‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دانش‌آموز‭ ‬در‭ ‬آماده‌سازی‭ ‬اراضی،‭ ‬مسائل‭ ‬کاشت،‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬برداشت‭ ‬و‭ ‬امور‭ ‬دامی‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬تولید‭ ‬نقش‭ ‬فعال‭ ‬و‭ ‬موثر‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مزرعه‭ ‬کار‭ ‬کند‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬جهت‭ ‬اصرار‭ ‬داریم‭ ‬دانش‌آموز‭ ‬با‭ ‬مفاهیم‭ ‬کسب‭ ‬و‭ ‬کار‭ ‬و‭ ‬تولید‭ ‬و‭ ‬دستمزد‭ ‬آشنا‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬بابت‭ ‬کارش‭ ‬دستمزد‭ ‬هم‭ ‬بگیرد‭.‬ به‭ ‬همین‭ ‬جهت‭ ‬در‭ ‬بدو‭ ‬ورود‭ ‬دانش‌آموز،‭ ‬یک‭ ‬کارت‭ ‬اعتباری‭ ‬به‭ ‬وی‭ ‬داده‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬درآمد‭ ‬او‭ ‬به‭ ‬حساب‭ ‬کارتش‭ ‬واریز‭ ‬می‌شود‭. ‬به‌عنوان‭ ‬نمونه‭ ‬هنرستان‭ ‬دماوند‭ ‬سالانه‭ ‬تا‭ ‬حدود‭ ‬20‭ ‬میلیارد‭ ‬ریال‭ ‬درآمد‭ ‬حاصل‭ ‬از‭ ‬فروش‭ ‬محصولات‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬سال‭ ‬93‭ ‬تعداد‭ ‬صد‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬نزدیک‭ ‬120‭ ‬میلیارد‭ ‬ریال‭ ‬درآمد‭ ‬داشتند‭. ‬ در‭ ‬ارتباط‭ ‬با‭ ‬درآمد‭ ‬هنرستان‌ها،‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬درآمد‭ ‬صرف‭ ‬تغذیه،‭ ‬لباس‭ ‬کار،‭ ‬سرویس‭ ‬تردد‭ ‬دانش‌آموز،‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬حدودی‭ ‬تجهیزات‭ ‬می‌شود‭. ‬کتاب‌های‭ ‬درسی‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬محل‭ ‬درآمد‭ ‬هنرجو‭ ‬تهیه‭ ‬می‌گردد‭.‬
درآمد‭ ‬دانش‌آموز‭ ‬در‭ ‬حین‭ ‬تحصیل‭ ‬و‭ ‬کار‭ ‬در‭ ‬مزرعه‭ ‬حدوداً‭ ‬چقدر‭ ‬است؟
درآمدها‭ ‬بستگی‭ ‬به‭ ‬میزان‭ ‬کار‭ ‬هنرجو‭ ‬دارد،‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آنجا‭ ‬که‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬شبانه‭ ‬روزی‭ ‬است‭ ‬دانش‌آموزان‭ ‬فرصت‭ ‬زیادی‭ ‬دارند‭ ‬تا‭ ‬در‭ ‬ساعات‭ ‬غیردرسی‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬کشت‭ ‬و‭ ‬زرع‭ ‬و‭ ‬دامپروری‭ ‬بپردازند‭ ‬به‌عنوان‭ ‬نمونه‭ ‬شاگردان‭ ‬هنرستان‭ ‬شهریار‭ ‬تهران‭ ‬در‭ ‬تولید‭ ‬مرغ‭ ‬گوشتی‭ ‬ارگانیک‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬واحد‭ ‬مرغداری‭ ‬فعال‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬نسبت‭ ‬کار‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬خود‭ ‬از‭ ‬درآمد‭ ‬بهره‌مند‭ ‬می‌شوند‭ ‬در‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬دماوند‭ ‬و‭ ‬سایر‭ ‬شهرهای‭ ‬کشور‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬صورت‭ ‬است‭.‬
چه‭ ‬تعداد‭ ‬نیروی‭ ‬آموزش‭ ‬عملی‭ ‬و‭ ‬نظری‭ ‬در‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬فعال‭ ‬هستند‭ ‬؟‭ ‬
از‭ ‬اول‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬نیروی‭ ‬انسانی‭ ‬برای‭ ‬آموزش‭ ‬در‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬بوده‭ ‬که‭ ‬15-12‭ ‬دانش‭ ‬آموز‭ ‬باید‭ ‬یک‭ ‬معلم‭ ‬و‭ ‬یک‭ ‬استاد‭ ‬کار‭ ‬به‌عنوان‭ ‬دستیار‭ ‬داشته‭ ‬باشند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬آن‌ها‭ ‬سرپرست‭ ‬بخش‭ ‬حضور‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬مدیریت‭ ‬کارگاه‭ ‬را‭ ‬انجام‭ ‬می‌دهد‭ ‬می‌توانم‭ ‬بگویم‭ ‬برای‭ ‬هر‭ ‬یک‭ ‬رشته‭ ‬4‭ ‬نیروی‭ ‬اجرایی‭ ‬داریم‭. ‬این‭ ‬تقریبا‭ ‬در‭ ‬تمام‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬سراسر‭ ‬کشور‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭.‬
نحوه‭ ‬تأمین‭ ‬هزینه‌های‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬چگونه‭ ‬است؟
البته‭ ‬طبق‭ ‬بند‭ ‬ب‭ ‬بودجه‭ ‬سال‭ ‬62‭ -‬تبصره‭ ‬75‭- ‬همه‭ ‬درآمد‭ ‬حاصل‭ ‬از‭ ‬کار‭ ‬تولیدی‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬واریز‭ ‬به‭ ‬خزانه‭ ‬مجدداً‭ ‬به‭ ‬هنرستان‭ ‬برمی‌گردد‭ ‬تا‭ ‬در‭ ‬امور‭ ‬مختلف‭ ‬هنرستان‭ ‬مثل‭ ‬خرید‭ ‬تجهیزات،‭ ‬حق‌الزحمه‭ ‬عوامل‭ ‬اجرایی‭ ‬دست‌اندرکار‭ ‬و‭ ... ‬می‌شود‭.‬‭ ‬امسال‭ ‬540‭ ‬میلیارد‭ ‬ریال‭ ‬بودجه‭ ‬تجهیزاتی‭ ‬درنظر‭ ‬گرفته‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬برای‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬است‭.‬ از‭ ‬محل‭ ‬2‭ ‬درصد‭ ‬فروش‭ ‬گاز‭ ‬هم‭ ‬امسال‭ ‬100‭ ‬الی‭ ‬150‭ ‬میلیارد‭ ‬ریال‭ ‬به‭ ‬تجهیز‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬اختصاص‭ ‬مییابد‭ ‬و‭ ‬200‭ ‬میلیارد‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬محل‭ ‬صندوق‭ ‬توسعه‭ ‬ملی‭ ‬تسهیلات‭ ‬دریافت‭ ‬می‌گردد‭ ‬4‭ ‬تا‭ ‬10‭ ‬ساله‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬صندوق‭ ‬برگردد‭.‬
دغدغه‌های‭ ‬دیگری‭ ‬هم‭ ‬دارید؟
یک‭ ‬زمان‭ ‬در‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬پست‌های‭ ‬متنوع‭ ‬مانند‭ ‬آبیار،‭ ‬دامدار،‭ ‬باغدار،‭ ‬شب‭ ‬گرد،‭ ‬موتورچی‭ ‬و‭... ‬داشتیم‭ ‬کم‭ ‬کم‭ ‬بحث‭ ‬نظام‭ ‬مدیریت‭ ‬خدمات‭ ‬کشوری‭ ‬که‭ ‬پیش‭ ‬آمد‭ ‬به‭ ‬مرور،‭ ‬نیروها‭ ‬حذف‭ ‬شدند‭ ‬و‭ ‬قرار‭ ‬شد‭ ‬برای‭ ‬این‭ ‬پست‌ها‭ ‬هنرستان‭ ‬با‭ ‬درآمد‭ ‬خودش‭ ‬نیروی‭ ‬خودگردان‭ ‬بگیرد،‭ ‬همچنین‭ ‬خیلی‭ ‬از‭ ‬مدیرانی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬سیستم‭ ‬فعالند،‭ ‬مرتبط‭ ‬نیستند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مجموع‭ ‬این‭ ‬اشکال‭ ‬هنرستان‭ ‬نیز‭ ‬دغدغه‭ ‬دیگر‭ ‬ماست‭.‬
هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬یعنی‭ ‬موجود‭ ‬زنده‭ ‬
درخواست‭ ‬ما‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬متولیان‭ ‬نظام‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬و‭ ‬دست‌اندرکاران‭ ‬تصمیم‌گیر‭ ‬درخصوص‭ ‬نیروی‌انسانی‭ ‬مورد‭ ‬نیاز‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که؛‭ ‬بدانند‭ ‬در‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬با‭ ‬موجود‭ ‬زنده‭ ‬سروکار‭ ‬داریم‭-‬گل،‭ ‬گیاه،‭ ‬درخت،‭ ‬دام‭ ‬و‭  -... ‬و‭ ‬نمی‌شود‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬رفتاری‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬یک‭ ‬کارگاه‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬هنرستان‭ ‬صرفاً‭ ‬فنی‭ ‬داریم‭. ‬
برای‭ ‬اینکه‭ ‬خروجی‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬از‭ ‬آموزش‭ ‬صرف‭ ‬به‭ ‬مشارکت‭ ‬در‭ ‬امر‭ ‬تولید‭ ‬و‭ ‬امنیت‭ ‬غذایی‭ ‬برسند‭ ‬چه‭ ‬نظری‭ ‬دارید؟
من‭ ‬معتقدم‭ ‬باید‭ ‬نگاه‭ ‬به‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬عوض‭ ‬شود،‭ ‬استدعا‭ ‬میکنم‭ ‬وزارتخانه‌های‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬و‭ ‬جهاد‭ ‬کشاورزی‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬تعامل‭ ‬دو‭ ‬سویه،‭ ‬ضمن‭ ‬کمک‭ ‬به‭ ‬ارتقاء‭ ‬جایگاه‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬به‌عنوان‭ ‬پرورش‭ ‬کشاورزان‭ ‬علمی،‭ ‬فرهنگ‌سازی‭ ‬کنند‭ ‬و‭ ‬توان‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬ارائه‭ ‬زیبایی‌های‭ ‬کار‭ ‬کشاورزی،‭ ‬سوق‭ ‬دادن‭ ‬شاگردان‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬آموزش‭ ‬کشاورزی‭ ‬و‭ ‬ضرورت‭ ‬تأمین‭ ‬غذای‭ ‬جامعه‭ ‬با‭ ‬کشاورزی‭ ‬اقتصادی‭ -‬نه‭ ‬معیشتی‭- ‬تلاش‭ ‬نمایند‭. ‬
دکتر‭ ‬هوشنگ‭ ‬سرداربنده‭:‬
تدوین‭ ‬جدید‭ ‬کتاب‌های‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی
هوشنگ‭ ‬سرداربنده‭ ‬دانشجوی‭ ‬دوره‭ ‬دکتری‭ ‬حشره‭ ‬شناسی‭ ‬یا‭ ‬27‭ ‬سال‭ ‬سابقه‭ ‬فعالیت‭ ‬آموزشی‭ ‬و‭ ‬مدیریتی‭ ‬در‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش،‭ ‬روزگاری‭ ‬هنرآموز‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بعدها‭ ‬با‭ ‬پشتکار‭ ‬و‭ ‬طی‭ ‬کردن‭ ‬سلسله‭ ‬کاری،‭ ‬به‌عنوان‭ ‬مدرس‭ ‬و‭ ‬اینک‭ ‬کارشناس‭ ‬آموزش‭ ‬کشاورزی‭ ‬خدمت‭ ‬میکند‭. ‬
کتب‭ ‬درسی‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬چگونه‭ ‬تدوین‭ ‬و‭ ‬تألیف‭ ‬می‌شود؟
در‭ ‬ابتدا،‭ ‬رشته‌ها‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬مشاغلی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬تعریف‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬سیلابس‌ها‭ ‬در‭ ‬سازمان‭ ‬پژوهش‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬درسی‭ ‬در‭ ‬حوزه‭ ‬فنی‭ ‬و‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬و‭ ‬پیشنهاد‭ ‬عناون‭ ‬درس‌ها‭ ‬می‌شود،‭ ‬سپس‭ ‬در‭ ‬شورای‭ ‬عالی‭ ‬وزارت‭ ‬آموزش‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬مصوب‭ ‬و‭ ‬کتاب‭ ‬درسی‭ ‬آن‭ ‬تألیف‭ ‬می‌گردد‭. ‬
آیا‭ ‬در‭ ‬تدوین‭ ‬کتاب‌های‭ ‬هنرستان‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬نمایندگان‭ ‬وزرات‭ ‬کشاورزی‭ ‬نیز‭ ‬حضور‭ ‬موثر‭ ‬دارند؟‭ ‬
برای‭ ‬هر‭ ‬رشته‭ ‬تحصیلی‭ ‬هنرستانی‭ ‬یک‭ ‬کمیسیون‭ ‬تخصصی‭ ‬تشکیل‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬تغییرات‭ ‬به‌عنوان‭ ‬دستور‭ ‬کار‭ ‬کمیسیون‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬برررسی‌ها‭ ‬محتوای‭ ‬کتاب‭ ‬تعریف‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬دو‭ ‬کارشناس‭ ‬از‭ ‬وزارت‭ ‬جهاد‭ ‬کشاورزی‭ ‬برای‭ ‬هر‭ ‬رشته‭ ‬حضور‭ ‬مییابند‭.‬‭ ‬به‌عنوان‭ ‬مثال‭ ‬در‭ ‬رشته‭ ‬امور‭ ‬زراعی،‭ ‬یک‭ ‬کمیسیون‭ ‬تخصصی‭ ‬داریم‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬نیاز‭ ‬بازار‭ ‬کار‭ ‬آموزش‭ ‬یک‭ ‬شغل‭ ‬جدید‭ ‬توسط‭ ‬اینجانب‭ ‬پیشنهاد‭ ‬و‭ ‬مصوب‭ ‬شد‭ ‬یک‭ ‬درس‭ ‬در‭ ‬رشته‭ ‬امور‭ ‬زراعی‭ ‬به‌عنوان‭ ‬پرورش‭ ‬حشرات‭ ‬مفید‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬کتاب‭ ‬آن‭ ‬تدوین‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬پیشنهاد‭ ‬دهنده‭ ‬نیز‭ ‬مأمور‭ ‬تدوین‭ ‬کتاب‭ ‬برای‭ ‬پایه‭ ‬11‭ ‬در‭ ‬هنرستان‭ ‬کشاورزی‭ ‬شد‭. ‬ خوشبختانه‭ ‬کمیسیون‭ ‬80‭ ‬درصد‭ ‬بررسی‭ ‬را‭ ‬براساس‭ ‬نیاز‭ ‬بازار‭ ‬کار‭ ‬و‭ ‬کشاورزی‭ ‬انجام‭ ‬می‌دهد‭.‬‭ ‬
سالانه‭ ‬حدود‭ ‬7‭ ‬هزار‭ ‬فارغ‭ ‬التحصیل‭ ‬و‭ ‬تکنسین‭ ‬و‭ ‬کاردان‭ ‬و‭ ‬اکثر‭ ‬دانش‭ ‬آموخته‭ ‬کشاورزی‭ ‬دارید‭ ‬چه‭ ‬تعداد‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬جذب‭ ‬بازارکار‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬میزان‭ ‬ادامه‭ ‬تحصیل‭ ‬می‌دهند؟‭ ‬
بیشتر‭ ‬فارغ‭ ‬التحصیلان‭ ‬هنرستان‌ها‭ -‬70‭ ‬الی‭ ‬80‭ ‬درصد‭- ‬ادامه‭ ‬تحصیل‭ ‬می‌دهند‭. ‬البته‭ ‬در‭ ‬بین‭ ‬20‭ ‬الی‭ ‬30‭ ‬درصد‭ ‬جذب‭ ‬شده‭ ‬در‭ ‬بازار‭ ‬کارآفرینان‭ ‬موفقی‭ ‬در‭ ‬حوزه‭ ‬گلخانه،‭ ‬مرغداری‭ ‬و‭ ‬سایر‭ ‬رشته‌ها‭ ‬داریم‭. ‬ من‭ ‬معتقدم‭ ‬چنانچه‭ ‬نگاه‭ ‬دولت‭ ‬از‭ ‬علم‌گرایی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عمل‌گرایی‭ ‬تغییر‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬مشوق‌هایی‭ ‬برای‭ ‬ورود‭ ‬کاردان‭ ‬و‭ ‬تکنسین‭ ‬به‭ ‬مزرعه‭ ‬و‭ ‬روستا‭ ‬تعریف‭ ‬شود‭ ‬هنرستان‌ها‭ ‬و‭ ‬آموزشکده‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬تأثیر‭ ‬بیشتری‭ ‬در‭ ‬زندگی‭ ‬کشاورزان‭ ‬و‭ ‬افزایش‭ ‬ثروت‭ ‬ملی‭ ‬مییابند‭. ‬

ماهنامه دام و کشت و صنعت - شماره ۲۰۷ و ۲۰۸ - سال ۱۳۹۶
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow