صنعت دام و طیور و آبزیان
واردات ملکه زنبورعسل آری یا خیر؟‭!‬

مباحث اصلاح نژاد زنبورعسل و واردات ملکه و نژادهای خارجی، یکی از مباحث جدی و بااهمیت در این شاخه اقتصادی و تولیدی است‭. ‬از دهه 60 به بعد واردات ملکه زنبورعسل خارجی به داخل کشور ممنوع است‭. ‬یکی از دلایل توجیهی این اقدام، حفظ نژاد بومی ایرانی است‭. ‬اما آنچه در عمل شاهد هستیم این است که به واسطه واردات غیرقانونی، نژادهای متفاوتی وارد کشور شده است‭. ‬
دلیل عمده استقبال از ملکه‎های خارجی به تولید بالاتر آنها بر می‌گردد؛ چراکه به نظر بسیاری از تولیدکنندگان، نگهداری زنبورعسل ایرانی با توجه به میزان پایین تولید، در شرایط فعلی توجیه اقتصادی لازم را ندارد‭.‬
از طرفی به دلیل ماهیت زنبورعسل، ورود غیرقانونی آن به راحتی امکان‌پذیر است و نمی‌توان به‌راحتی جلوی ورود آن را گرفت‭.‬
در مورد مزایا و معایب ورود ملکه زنبور عسل به کشور حرف و حدیث‌های زیادی وجود دارد که در گفتگو با دکتر مصطفی مرادی، متخصص بهداشت و بیماری‌های زنبورعسل، استادیار پژوهشی سازمان تحقیقات کشاورزی و عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی آذربایجان غربی، به بعضی از زوایای این موضوع پرداخته‌ایم‭:‬

گونه‌های زنبور عسل در جهان
چهار گونه زنبورعسل در دنیا وجود دارد‭.‬
• آپیس ملی‌فرا‭ - ‬apis melifera‭ - ‬
• آپیس دورساتا‭ - ‬apis dorsata‭ - ‬
• آپیس فلور‭ - ‬اapis flora‭ - ‬
• آپیس سرانا‭ - ‬apis cerana - ‭.‬
هر کدام از این چهار گونه دارای نژادهای زیادی هستند‭. ‬
از بین این چهار گونه زنبورعسل، فقط گونه آپیس ملی‌فرا و آپیس سرانا را می‌شود در کندو نگهداری کرد و دو گونه دیگر به‎صورت کلنی‌های آزاد زندگی میکنند‭. ‬
تقریبا تمام زنبورهایی که به صورت پرورشی نگهداری می‌شوند از گونه آپیس ملی‌فرا یا همان زنبورهای اروپایی هستند‭.‬

زنبورعسل در ایران
پرورش زنبور عسل در ایران قدمت بسیار زیادی دارد و حتی به دوران هخامنشیان برمی‌گردد اما زنبورداری در ایران تا دهه 50 به‌صورت کاملاً سنتی بوده است و از آن موقع به بعد زنبورداری مدرن وارد ایران شده است‭. ‬تحقیقات کمتری در مورد منشاء زنبورعسل ایران انجام گرفته است و کسی نمی‌داند آیا زنبورعسل موجود در ایران از نظر نژادی همان نژاد زنبورعسل اروپایی هست یا خیر؟ اما پروفسور ‮«‬گوتز‮»‬  - Goetze -  آلمانی با بررسی‌هایی که روی زنبورعسل ایران انجام داده است نام زنبورعسل مدا‭ - ‬Meda‭ -  ‬را برای زنبورعسل ایرانی انتخاب نموده است که کار علمی بیشتری روی آن انجام نگرفته است‭.‬
از نظر گونه‌ای، زنبورعسل ایران هم از گونه زنبورعسل اروپایی است و تنها تفاوت‌های کمی از نظر ظاهری و رفتاری با آن دارد که می‌تواند ناشی از شرایط اقلیمی و آب و هوایی ایران باشد‭. ‬زنبورعسلی که به نام زنبورعسل ایرانی شناخته می‌شود، دارای بعضی خصوصیات خوب و یک سری خصوصیات منفی است‭.‬
جمعیت این زنبورها کم است و شرایط زندگی آن طوری است که تکثیر خودش را محدود میکند و جمعیت آن زیاد بالا نمی‌رود‭. ‬میزان بچه‌دهی آن بالاست و این فاکتور مناسبی نیست؛ چرا که این باعث می‌شود که در فصل تولید عسل، جمعیت آن کم باشد و این یک صفت منفی برای زنبورعسل است‭. ‬اما نژادهایی که در دنیا روی آنها کار شده است جمعیت‌های بسیار بالاتر از این تعداد دارند‭.‬
یکی دیگر از صفات منفی زنبورعسل ایرانی عصبی و نیش‌زن بودن آن است‭. ‬
اما فاکتورهای مثبتی هم دارد که بعضی از آنها عبارتند از‭:‬ مقاومت و سازگاری خوب با شرایط آب وهوایی ایران و مقاومت نسبی به بیماری‌ها‭. ‬
پروژه‌هایی در ایران برای اصلاح نژاد زنبور ایرانی در دست اقدام بوده و موفقیتهایی هم حاصل شده است‭. ‬اما در این زمینه باید کارهای علمی و تحقیقاتی بسیار زیادی انجام گیرد‭.‬
علت اینکه زنبورداران ما به سمت نژادهای دیگر می‌روند این است که نگهداری زنبورعسل ایرانی با توجه به جمعیت و تولید کم توجیه اقتصادی زیادی برای تولید کنندگان ندارد‭.‬

ارتباط عوامل ژنتیکی و شرایط محیطی
شرایط آب وهوایی و شرایط محیطی، پوشش گیاهی و عواملی از این دست در طول زمان روی بیولوژی زنبورعسل تأثیر گذاشته است‭. ‬یعنی زنبورعسل ایرانی در واقع برای شرایط آب وهوایی اینجا سازگار شده است‭. ‬ممکن است در شرایط آب وهوایی اروپا، همین زنبور ایرانی رفتارهای متفاوتی داشته و نگهداری آن نتایج متفاوتی داشته باشد‭. ‬
در طبیعت عوامل ژنتیکی و طبیعی روی هم تأثیر می‌گذارند‭. ‬مثلاً دلیل اینکه زنبور ایرانی عصبی و نیش‌زن است عوامل زیادی ممکن است در طول تاریخ روی بروز این صفت تأثیر گذاشته باشد و منجر به این رفتار در زنبورعسل ایرانی شده‌اند‭. ‬ممکن است به‌خاطر شرایط خاص آب‎وهوایی، وجود دشمنان طبیعی یا عواملی از این دست باشد‭. ‬از طرفی زنبورهایی که در اروپا هستند با توجه به شرایط زندگی اروپا سازگار شده‌اند‭.‬
در محیط طبیعی، به خاطر نوع زندگی زنبورعسل، تلاقی‌هایی بین آنها اتفاق می‌افتد‭. ‬
در بسیاری از کشورهای پیشرفته تحقیقات زیادی روی ژنتیک و اصلاح نژاد زنبورعسل در حال انجام است و صفات خوب و بد زنبورعسل را شناسایی کرده و با اصلاح نژاد، صفات برتر را انتخاب نموده و در حال تکثیر نژادهای برتر می‌باشند‭. ‬
برخی از نژادهای موجود حاصل از تلاقی نژادهای مختلف بوده و به نوعی هیبرید می‌باشند‭. ‬در داخل کشور هم طرح‌های تحقیقاتی معدودی روی صفات بیولوژی زنبورعسل ایران در حال انجام است که تا حدودی توانسته است خصوصیات بارز زنبورعسل ایرانی را مشخص نموده و با تکثیر صفات برتر به نوعی اصلاح نژاد انجام می‌گیرد که راه بسیار طولانی و هزینه‌بری است ولی از این نظر که ذخایر ژنتیکی زنبور عسل ایران حفظ می‌شود کار بسیار ارزشمند و لازمی است که باید مورد حمایت دولت قرار گیرد؛ چراکه حفظ ذخایر ژنتیک موجودات هر کشور جزو ضرورت‌هاست و باید سرمایه‌گذاری زیادی روی آن انجام پذیرد‭.‬

واردات ملکه آری یا خیر؟‭!‬
اگر از نظر علمی به موضوع واردات ملکه نگاه کنیم، واردات نژادهای پربازده و اقتصادی لازم است و باید انجام پذیرد اما نژاد ایرانی هم باید حفظ شود؛ چون زنبورهای بومی به مرور با شرایط آب‌وهوایی ما سازگار شده و صفات خوب و بد آنها باید شناسایی شود و کارهای تحقیقاتی و اصلاح نژادی روی آنها ادامه یابد‭. ‬امکان دارد صفاتی در آنها باشد که بر صفات موجود در نژادهای وارداتی برتری داشته باشند و در آینده بتوان از تلاقی نژادهای وارداتی با نژادهای بومی، هیبریدهای باکیفیتی تولید نمود‭.‬
درست است که ما می‌خواهیم نژاد ایرانی را حفظ کنیم اما باید طرف دیگر قضیه را هم در نظر بگیریم که زنبورداری توجیه اقتصادی هم داشته باشد‭. ‬ما باید هر دوی اینها را کنار همدیگر ببینیم‭. ‬
نژادهایی هم که وارد می‌شوند ممکن است چند سال بعد مشکلاتی برایشان پیش بیاید که نتوانند با این کیفیت ادامه دهند‭. ‬پس لازم است که نژادهای بومی ما هم حفظ شوند‭. ‬باید به سمت تحقیقات بنیادی و علمی در این زمینه برویم‭.‬ 
در هر صورت باید به جنبه اقتصادی موضوع هم توجه داشت؛ چون تولیدکننده به دنبال سود و کسب درآمد است‭. ‬از طرفی هم باید به فکر کارهای تحقیقاتی و علمی بود که دخالتی از بیرون روی آن نباشد و بودجه‌هایی به آن اختصاص یابد و به فکر حفظ نژادها و ذخایر ژنتیکی خودمان هم باشیم‭. ‬
نژاد ملکه‌هایی هم که از بیرون وارد کشور می‌شوند، باید تحت کنترل باشند تا بدانیم چه چیزی و از کجا وارد کشور می‌شود‭. ‬خیلی وقت‌ها جلوی واردات قانونی چیزی را می‌گیریم اما به‌صورت قاچاق وارد می‌شود و دردسرهای بیشتری ایجاد میکند‭. ‬
همه جای دنیا، واردات، صادرات و مراودات علمی وجود دارد اما به این شکل هم نیست که بی‎محابا و بدون حساب و کتاب این کار را انجام بدهند‭. ‬
جلوی واردات ملکه را نمی‌توان گرفت پس بهتر است اجازه داد که به‌صورت کنترل شده وارد کشور شود‭. ‬در کنار آن برای حفاظت از نژادهای بومی هم باید برنامه داشته باشیم‭. ‬
در عالم واقعیت ضمن اینکه باید به جنبه اقتصادی قضیه هم توجه داشت، جلوی واردات ملکه را هم نمی‌توان گرفت‭. ‬به‌خصوص در مورد موجود زنده‌ای مانند زنبورعسل که اگر ما هم جلوی آن را بگیریم به طرق مختلف می‌تواند وارد کشور شود‭. ‬حتی از طریق مرزهای جغرافیایی، خودبخود می‌تواند وارد کشور شود‭.‬
زنبورعسل در ایران فقط از نظر تولید عسل مورد توجه قرار می‌گیرد، در صورتی که اگر زنبورها از طبیعت حذف شوند، بعد از مدتی کل چرخه حیات دچار مشکل میشود‭. ‬
‭ 
بعضی راه‌های اشتباه که می‌رویم
روش‌هایی که ما در کشورمان انتخاب کرده‌ایم، بعضاً نتایج مناسبی عاید زنبورداری ما نمیکند‭. ‬برای هر هکتار زمین گل‌دار و با شهد مناسب تعداد مشخص کندو لازم است که این موضوع در زنبورستان‌های ما چندان رعایت نمی‌شود‭. ‬پس معلوم است که برای تغذیه و تولید عسل به این زنبورها شکر می‌دهند‭. ‬حال در این حالت چه تفاوتی دارد که چه نژادی داشته باشید‭. ‬ایرانی یا خارجی؟‭! ‬
وقتی که یک نژاد پربازده خارجی مانند ‮«‬کارنیکا‮»‬ را وارد کشور میکنید، باید تمام شرایط ایده‎آل آن مانند مرتع با پوشش گل و گیاه مناسب هم در اختیار آن باشد تا تولید مناسب داشته باشد وگرنه هیچ تفاوتی با همین نژاد بومی نخواهد داشت‭. ‬نژاد کارنیکا در مراتع کشورهای اروپایی یا آسیایی که از نظر پوشش گیاهی نسبت به مراتع و مزارع ما بسیار غنی‌اند کارآیی بسیار متفاوتی با شرایط حاکم بر مراتع و مزارع ما خواهد داشت‭. ‬وقتی که زنبوردار ایرانی تنها هدفش برداشت عسل بیشتر باشد و هیچ‎گونه اهمیتی به جایگاه زنبورعسل و غنای مراتع و مزارع نداده و تنها از شکر برای تغذیه و تولید عسل استفاده می‎کند، نژادی برایش بهتر است که از شکر بیشتر عسل بیشتری تولید کند‭. ‬اما وظیفه دولت و متولیان زنبورداری کشورست که علاوه بر حمایت از صنعت زنبورداری و افزایش کمیت و کیفیت تولیدات زنبورعسل ایران، به‌نژادی زنبورعسل ایرانی را مورد توجه قرار دهند و از ذخایر ژنتیکی زنبورعسل حفاظت نمایند و با سرمایه‌گذاری‌های بیشتر روی این صنعت و توسعه و تکثیر گیاهان زنبوردوست، زمینه بهره‎وری بیشتر زنبورداری ایران را فراهم نمایند‭. ‬
متأسفانه در مملکت ما زنبورداران نمونه را براساس میزان تولید بالاتر انتخاب میکنند و همه چیز فقط تحت تأثیر تولید بالاست‭. ‬این خودش یک اشتباه محض است؛ چراکه در واقع با این کار راه برای تقلب باز می‌شود و هرکس میزان عسل بیشتری تولید کند مورد توجه قرار می‎گیرد و کسی کاری به نقش کیفیت عسل ندارد‭. ‬
به‌طوریکه برای زنبورداران باتجربه در شرایط طبیعی ایران ثابت شده است که کلنی‌های زنبورعسل در ایران به‌طور میانگین بیش از 10 کیلوگرم عسل در سال تولید نخواهند کرد‭  - ‬البته در برخی شرایط و محیط‌های متفاوت این میزان بیشتر است‭ - . ‬وقتی که زنبوردار در طول یک سال با تحمل مشکلات و زحمات طاقت‌فرسا به علت از بین رفتن مراتع و عدم همکاری کشاورزان با زنبورداران، چیزی بیشتر از این میزان تولید طبیعی نخواهد داشت و حمایت آنچنانی از عسل طبیعی تولیدی زنبورداران صورت نمی‌گیرد، ناچاراً به سمت نژادهای پربازده رفته و با مصرف شکر در کلنی‌ها اقدام به برداشت عسل تغذیه‌ای خواهد نمود و از سوی سازمان‌های دولتی مورد تشویق هم قرار خواهد گرفت‭.‬
از سوی دیگر افزایش بی‌رویه تعداد کلنی‌های زنبورعسل ایران بدون توجه به ظرفیت مراتع و مزارع، منجر به استفاده بیش از حد از شکر به عنوان تغذیه زنبورعسل شده است که زنبورداران با خرید ملکه‌های خارجی ناچارند برای جبران هزینه‌ها اقدام به این کار نمایند‭. ‬از نظر علمی و اقتصادی ثابت شده است که برای یک هکتار زمین گل‎دار، تعداد 10 کلنی زنبورعسل کافی است و بیشتر از آن دیگر توان تغذیه کافی وجود ندارد‭. ‬در حالی که در بسیاری از مناطق این مسئله رعایت نمی‌شود و فقط از شکر به عنوان تغذیه استفاده میکنند ولی در مناطق صعب‌العبوری که نیاز زیادی به گرده‌افشانی وجود دارد، هیچ‌گونه زنبورعسلی قرار داده نمی‌شود و به این ترتیب مراتع به مرور زمان از بین خواهند رفت‭. ‬
نقش زنبورداری در حفظ ذخایر گیاهان و درختان و تکثیر و تزاید گونه‌های در حال انقراض بسیار بااهمیت است و عدم توجه به این موضوع، ضربه‌اش غیرقابل جبران است‭. ‬
 اگر یک زنبوردار در شرایط منطقی عسل بیشتری برداشت کند باید تشویق شود‭. ‬اما وقتی زنبورداری که شکر استفاده کند تشویق می‌شود و زنبورداری که به‌صورت صحیح و طبیعی تولید انجام می‎دهد و به حفظ مراتع و باغات کمک کرده، مورد توجه قرار نگیرد، در این شرایط اصلاً بحث واردات نژاد خوب چه معنایی می‎تواند داشته باشد؟‭! ‬
به نظر من الان زنبورداری در ایران در حد اشباع است و پوشش گیاهی ما برای ظرفیت‌های بیشتر از این جواب نمی‌دهد‭. ‬درست مثل همان ظرفیت دام و مرتع است با این تفاوت که زنبورعسل 100درصد وابسته به پوشش گیاهی است اما دام را می‌شود به صورت دستی هم خوراک داد‭.‬ وقتی بحث اشتغال‌زایی بدون فراهم کردن شرایط تبلیغ می‌شود، هرکسی چند تا کندو می‌خرد و شروع به کار میکند و چون توان بازپرداخت وام‌های اخذ شده را ندارد شروع به تغذیه دستی کلنی‌ها کرده و اقدام به تولید عسل تغذیه‌ای میکند که باعث شده است این همه عسل‌های بیکیفیت در بازار وجود داشته باشد و اقبال مصرفکنندگان نسبت به عسل تولیدی ایران کاهش مییابد و زنبورداری به‌تدریج کارآیی خودش را از دست می‌دهد‭.‬
پرورش زنبورعسل باید ساماندهی شود و به همه فعالان این صنعت آموزش دهند تا برای تولید بیشتر با شکر آنها را تغذیه نکنند‭.‬

لزوم توجه جدی به اصلاح نژاد 
در بحث اصلاح نژاد زنبورعسل ایرانی باید ببینیم که توان اصلاحی در کشور ما چقدر است‭. ‬نژادهای خارجی که وارد ایران می‌شوند با توجه به شرایط آب‎وهوایی ایران، مطمئناً بعد از چند سال ضمن اینکه سعی می‎کنند با این آب‌وهوا سازگار شوند، بعضی صفات آنها هم متناسب با همین آب‌وهوا تغییر خواهد کرد و ممکن است بعضی صفات که الان باعث برتری آنها می‌شود در آینده دیگر در آنها وجود نداشته باشد‭. ‬
مثلاً همین زنبور کارنیکا که وارد کشور شده باید در مراتع خوب نگهداری شود تا تولید کافی داشته باشد‭. ‬پرورش آن به‎صورت تغذیه با شکر جواب نخواهد داد و اگر مراتع مناسب در اختیارش نباشد، توان تولید آن پایین می‌آید و قدرت رقابت با زنبورهای ایرانی را نخواهد داشت‭. ‬
یک قسمت بحث مربوط به شغل و درآمد اقتصادی است و بخش دیگر آن موضوع تحقیقات و اصلاح نژاد است که باید از آن حمایت لازم صورت بگیرد‭.‬

آیا توان اصلاح نژاد در داخل کشور وجود دارد؟ 
برای اصلاح نژاد یک سری امکانات و افراد متخصص می‌خواهیم که بودجه‌های کافی هم در اختیار داشته باشند‭. ‬متخصصان باتجربه می‌خواهد که روی این کار زمان بگذارند ولی متأسفانه ما از این نظر در مذیقه هستیم و متخصصان کافی در مورد زنبورعسل را نداریم‭. ‬
باید زمینه‌های اصلاح نژاد را فراهم کنیم و از طرفی باید از تجربیات کشورهای دیگر در این زمینه‌ها هم استفاده کرد‭. ‬قرار نیست که ما همیشه از صفر شروع کنیم‭. ‬کشورهای پیشرفته در این زمینه کارهای بسیار اساسی طبق اصول علمی اصلاح نژاد انجام داده‌اند و تجارب گرانبهایی را کسب کرده‌اند که ما هم باید از آنها استفاده نماییم‭. ‬
به نظر من با بستن درها راه به جایی نخواهیم برد و بهتر است با کشورهای دیگر تعاملات علمی و کاری داشته باشیم‭. ‬
از طرفی هیچ جای دنیا اجازه نمی‌دهند ذخایر ژنتیکی آنها در معرض خطر قرار بگیرند و باید هر دو طرف قضیه را دید‭. ‬
بهتر است تعاملات وجود داشته باشد و نژادهای خارجی هم وارد شوند اما همه چیز باید کنترل شده و تحت نظر باشد؛ چون با منع ورود ملکه و نژادهای خارجی نمی‌توان جلوی آن را گرفت و نژادهای ناشناخته و چه بسا بیکیفیت و مضر هم به‌صورت غیرقانونی وارد می‌شوند که بعداً غیرقابل کنترل خواهد بود‭. ‬
اگر ملکه به‌صورت قانونی وارد شود، تهدیدها و فرصت‌های کار بهتر کنترل می‌شود‭. ‬ملکه‌های وارداتی باید شناسنامه‌دار باشند و مکان و مسیر واردات آنها مشخص باشد و افرادی که آنها را دریافت نموده‌اند گزارش نتایج را ارایه نمایند و طی بررسی‌های متعدد و میدانی، مقایسه بیشتری با نژادهای ایرانی صورت گیرد و صفات برتر نژادهای وارداتی و داخلی انتخاب شوند در برنامه های اصلاح نژادی مورد توجه قرار گیرد‭. ‬

ماهنامه دام و کشت و صنعت- شماره ۲۳۶ – دی ۱۳۹۸
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow