صنعت دام و طیور و آبزیان
مشکلات پرورش ماهی در دریای خزر

مشکلات پرورش ماهی در دریای خزر
از زبان تولیدکنندگان

برای آشنایی بیشتر شما مخاطبان با موضوع قفس‌های دریایی و کم و کیف اجرای این طرح، با چند تن از فعالان این حوزه به گفت‌وگو نشسته‌ایم که تقدیم می‌شود.
مهندس جعفر خانی، اجراکننده قفس‌های دریایی و تولیدکننده ماهی در دریا می‌گوید: سازمان شیلات با چند سازمان دیگر مانند: سازمان محیط‌زیست، بنادر و کشتیرانی و ... تفاهم‌‌هایی دارند که کلنی‌هایی در شمال و جنوب برای پرورش ماهی در دریای شمال و جنوب در نظر گرفته تا در آنها مجوز پرورش ماهی صادر شود که در هر کدام از این کلنی‎ها تعدادی مزرعه تعریف شده است و متقاضی می‌تواند در ظرفیت‌های 500 تا5000 تن درخواست مجوز کند؛ یعنی نقاطی در دریا را که طول و عرض جغرافیایی آن مشخص است و متقاضی می‌تواند برای اخذ مجوز اقدام کند.

بومی‌سازی تجهیزات قفس
وی می‌گوید: ما در شرکت‌مان تمام تجهیزات مورد نیاز قفس را با استانداردهای بالا تولید می‌کنیم و خودمان هم کار نصب و راه‌اندازی آنها را انجام می‌دهیم. به همین دلیل جزو اولین نفراتی بودیم که وارد این حوزه شدیم و برای پرورش ماهی در قفس دریایی اقدام کردیم.

گرفتاری متقاضیان در بوروکراسی اداری
خانی در ادامه توضیح داد: از جمله مشکلاتی که وجود دارد اینکه در یک کلنی که از سوی سازمان شیلات و آن هم طی رایزنی با چند اداره و سازمان دیگر برای این منظور در نظر گرفته شده است، چرا تک‌تک افرادی که می‌خواهند در آن کلنی‌ها مجوز بگیرند باید به سازمان محیط‌زیست مراجعه کنند. وقتی که روی نقاطی مشخص توافقات و هماهنگی‌هایی انجام شده است، چرا باید همه متقاضیان این همه وقت و هزینه صرف کنند تا از سازمان محیط‌زیست مجوز بگیرند در حالی که سازمان شیلات می‌تواند به راحتی این مشکل را حل کند.
وی افزود: در مورد بعضی ادارات دیگر و از جمله بانک هم این مشکل وجود دارد؛ چراکه برای همه متقاضیان طرح توجیهی لازم است حال اینکه وقتی در یک نقطه مشخص، که براساس ضوابطی برای این کار در نظر گرفته شده است و سازمان شیلات از نظر اقتصادی هم این موضوع را بررسی کرده و حداقل و حداکثرهایی از نظر اقتصادی برای آن تعریف نموده؛ چرا باید متقاضیان این همه وقت و هزینه صرف گرفتن طرح توجیهی اقتصادی بانک کنند و پول کارشناسی و ... بدهند. 
لابد سازمان شیلات محاسباتی از نظر حداقل و حداکثر ظرفیت مزارع در نظر گرفته است و آن را اقتصادی می‌داند. وقتی که خود سازمان شیلات چنین محاسباتی کرده چرا باید متقاضیان را درگیر بورکراسی طرح توجیه اقتصادی بانک شوند.
برای ادارات دیگر مانند نظام مهندسی، سازمان کشتیرانی، شیلات و ... نیز باید این مراحل را طی شود و همین مشکلات وجود دارد. این قبیل بوروکراسی‎ها را می‌شد بسیار ساده‌تر کرد.

تسیهلات نمی‌دهند!
این فعال حوزه پرورش ماهی در قفس دریایی می‌گوید: ‌از طرفی تسهیلات ارزان قیمتی که قرار بود بانک به متقاضیان بدهد نیز در اختیارشان قرار نمی‌گیرد. با اینکه طرح‌های پرورش ماهی در قفس جزو طرح‌های اولویت‌دار هستند اما این تسهیلات به راحتی در اختیار متقاضیان قرار نمی‌گیرد؛ چراکه به نظر می‌رسد از طرف وزارت جهاد کشاورزی و دولت باید بودجه‌هایی برای این کار در اختیار بانک عامل قرار می‌گرفت که انجام نگرفته و بانک‌ها نیز قاعدتاً تسهیلاتی در اختیار متقاضی قرار نمی‌دهند.
 بانک کشاورزی می‌گوید دولت بدهی که در قبال پرداخت تسهیلات به پرورش‌دهندگان ماهی در قفس به بانک دارد را پرداخت نمی‌کند تا ما تسهیلات بیشتر بدهیم. به همین دلیل بانک کشاورزی تسهیلات نمی‌دهد.

وثیقه بانکی
از طرفی بانک خود پروژه قفس را به‌عنوان وثیقه قبول ندارد و حتی ملک تجاری را هم نمی‌پذیرد. فقط ملک مسکونی سهل‌البیع را به عنوان وثیقه قبول می‌کند. 

گونه مناسب ماهی برای دریای خزر نداریم
خانی ادامه داد: یکی دیگر از مشکلات پرورش در قفس در دریای خزر این است که گونه ماهی مناسب برای این منظور وجود ندارد. در اولین دوره که قرار بود بچه ماهی در قفس‌ها رهاسازی کنیم، سازمان شیلات بچه ماهی آزاد دریای خزر را به پرورش دهندگان عرضه کرده بود که معلوم شد هیچ توجیه و مناسبتی برای این کار وجود ندارند.
دوره رشد این ماهی بسیار طولانی است. 5/1 سال طول کشید تا بچه ماهی آزاد دریای خزری که به ما دادند به وزن 100 گرم برسد و آن را در قفس رها کردیم. بعد از آن هم با توجه به دوره کوتاه پرورش ماهی در دریای خزر که از اوایل پاییز تا اوایل بهار می‌شود‌، این گونه مگر چقدر می‌خواهد رشد کند و وزن بگیرد؟!
بنابراین ما که این بچه ماهی‌ها را از شیلات گرفتیم عملاً برداشتی نداشتیم و از این موضوع متضرر شدیم و کسی هم نسبت به زیانی که متحمل شدیم هیچ مسئولیتی قبول نکرد و کمکی به ما نشد. بعداً معلوم شد اینها بچه ماهیانی هستند که برای حفظ ذخایر ژنتیکی دریای خزر استفاده می‌شدند. 
خود ما در ابتدای کار 7 هزار قطعه بچه ماهی آزاد دریای خزر از شیلات گرفتیم و این همه برای آنها هزینه کردیم ولی چون به وزن مناسب برای ارائه به بازار نرسید، به‌صورت رایگان و به عنوان ذخایر ژنتیکی در دریا رهاسازی کردیم که سازمان شیلات هم هیچ کمکی نکرد و حدود 500-400 میلیون تومان فقط برای آن یک قلم ضرر کردیم.
این ماهی که سازمان شیلات به ما داده‌اند و ما متضرر شدیم چه کسی باید زیان ما را جبران کند؟
اینجا بود که برای اولین بار بر اساس برخی تجربیات شخصی‌مان ماهی قزل‌آلا را برای این کار استفاده کردیم و نتایج نسبتاً بهتری گرفتیم. بماند که سازمان محیط ‌زیست با این کار یعنی استفاده از قزل‌آلا مخالف بود؛ چون می‌گوید که این ماهی بومی دریای خزر نیست و ممکن است مشکلاتی برای گونه‌های بومی ایجاد شود.
اما به نظر می‌رسد که چون ماهی قزل‌آلا توانایی تولیدمثل در دریای خزر را ندارد از این بابت نگرانی وجود نداشته باشد ولی سازمان محیط زیست باز هم حساسیت‌های خودش را دارد و مجوزهای یک ساله صادر می‌کند و باید صبر کرد تا یک گونه یک گونه مناسب پیدا کنند که البته به نظر می‌رسد تا 30-20 سال دیگر هم اتفاق نمی‌افتد؛ چون فرایند اصلاح‌ نژاد اساساً زمان بر خواهد بود. قزل‌آلا را براساس تجربه شخصی خودمان استفاده کردیم و کم‌کم پرورش دهندگان هم از این گونه استفاده کردند.

برای تشکیل تعاونی مجوز نمی‌دهد
وی گفت: به اتفاق بعضی از تولیدکنندگان ماهی در قفس دریایی برای تشکیل تعاونی اقدام کردیم که تاکنون موافقت نشده است. سازمان شیلات موانعی سر راه تولید ایجاد می‌کند و برای پیشرفت همکاری نمی‌کنند.

پتانسیل بالای ماهی آزاد
منصور ذبیحی، تولیدکننده بچه ماهی و پرورش‌دهنده ماهی آزاد، متخصص شیلات که کار اصلاح‌نژادی بر روی ماهی آزاد دریای خزر را در دوره کاری‌اش در سازمان شیلات و نیز پس از بازنشستگی انجام داده در این مورد می‌گوید: الان حدود 15 سال است که روی ماهی آزاد کار می‌کنم و تقریباً 3 نسل مختلف آن را مطالعه و در حال اصلاح هستم و همین امسال هم نسل چهارم آن را تولید کرده‌ایم. 
متأسفانه در کشور تمایل به سمت واردات تخم ماهی است و روی ذخایر بومی خودمان سرمایه‌گذاری نشده است. ماهی آزاد دریای خزر از هر نظر پتانسیل این را دارد که ما بتوانیم روی آن سرمایه‌گذاری کنیم و بنده کاملاً به پتانسیل‌های این ماهی اعتقاد دارم و هنوز هم در حال کار کردن روی این ماهی هستم. راه پر فراز و نشیبی را طی کرده‌ایم که هنوز هم ادامه دارد.
ما این گونه ماهی را در نسل‌های مختلف از نظر تغذیه دستی، سرعت رشد و زمینه‌های مختلف بررسی و نوع مناسب آن را انتخاب کرده‎ایم و پیشرفت‌های بسیار خوبی در این زمینه حاصل شده است. به‌طوری‌که در ابتدای کار اصلاً برای این ماهی حتی تغذیه دستی هم انجام نمی‌شد اما نسل‌های فعلی که در اختیار داریم بسیار رام‌تر و پرورشی‌تر شده است و الان توده‌ای از این ماهی در اختیار داریم که تقریباً 4-3 نسل روی آن کار کرده‌ایم ولی هنوز هم به کارهای اصلاح نژادی روی آنها نیاز است.
وی می‌گوید: در روند کار پرورش ماهی حمایت‌های دولت لازم است؛ چراکه کاری تخصصی و از طرفی زمان‌ و هزینه زیادی هم لازم است.
متأسفانه این همه هزینه صرف واردات تخم ماهی می‌شود؛ لازم است توجهی هم به تولیدات داخلی داشته باشند و گرنه با این رویه‌ای که در پیش گرفته‌اند کارها سخت‌تر می‌شود. امثال من هم براساس عشق و علاقه جذب این کار شده‌ایم و به کار ادامه می‌دهیم و برای این کار داریم هزینه می‌کنیم امیدواریم که بتوانم کمکی به کشورم بکنم.
بچه ماهی تولیدی ما را اولاً خود بنده پرورش می‌دهم و همچنین نیاز بعضی واحدهای پرورش ماهی دیگر را هم تأمین می‌کنیم.

راه اشتباهی که شیلات می‌رود
وی در مورد استفاده از بچه ماهی آزاد در دریای خزر هم می‌گوید: اینکه بعضی از پرورش دهندگان از ماهی آزاد برای این منظور استفاده کرده‌اند و نتیجه نگرفته‌اند عمدتاً به دو دلیل است: 
اولاً از بچه ماهی‌های آزاد وحشی که برای رهاسازی در دریا و حفظ ذخیره ژنتیکی استفاده می‌شود که نمی‌توان برای کار پرورشی استفاده کرد و ثانیاً این دسته از پرورش‌دهندگان ممکن است آشنایی کافی با ماهی آزاد و ملزومات و نیازهای آن برای پرورش نداشته باشند. مثلاً این ماهی را نباید در اوزان پایین به قفس انتقال داد یا حتی بعضی افراد‌ ماهی آزاد را همراه با ماهی قزل‌آلا وارد قفس کردند؛ چون در رقابت غذایی بین ماهی قزل‌آلا و ماهی آزاد، ماهی قزل‌آلا دارای قدرت رقابت‌پذیری بالاتر است و استفاده بیشتری از غذا می‌کند.
به دلایلی از این دست این پرورش دهندگان در کار با ماهی آزاد نتوانستند نتیجه مناسبی بگیرند. وقتی که ماهی آزاد نسل G0 یا G1 را (از سایت کلاردشت) تهیه کنید و بخواهید آن را به وزن برسانید و در بازار عرضه کنید، خب معلوم است که موفقیت حاصل نمی‌شود؛ چون این ماهی هنوز کاملاً وحشی است و حتی نمی‌شود آن را به‌صورت دستی تغذیه هم کرد.
امّا ما چند نسل است که روی ماهی کار کرده‌ایم و از بسیاری جهات آن را اهلی‌سازی کرده‌ایم و به جایی رسانیده‌ایم که مثل دیگر ماهی‌های پرورشی تغذیه دستی می‌شود. حال در پاسخ کسانی که می‌گویند ماهی آزاد را وارد قفس کردیم و نتیجه نگرفته‌ایم باید گفت که شما چه نوع ماهی استفاده کرده‌اید؟!
الان کسانی که در کار قفس هستند به این نتیجه رسیده‌اند که باید ماهی را در وزن 600-500 گرم به قفس منتقل کنند تا در طول دوره رشد در قفس هم وزن مناسب را کسب کند. به همین دلیل کسانی که در کار قفس هستند باید فارم‌هایی هم داشته باشند که بچه ماهی را به اوزان مناسب برسانند، بعد آن را به قفس منتقل کنند که در این شرایط نتایج بسیار خوبی به دست خواهد آمد. 
وی در مورد سرعت رشد این ماهی هم می‌گوید که اگر شرایط زندگی این ماهی مناسب باشد و از نظر آب، غذا و ... شرایط آن مناسب باشد، سرعت رشد بسیار خوبی دارد و در حدود شش ماه به 600-500 گرم می‌رسد و اگر ماهی 600-500 گرمی را اگر به دریا منتقل کنید و خوب تغذیه شود در همین زمان 6-5 ماه، نتایج بسیار قابل قبولی بدست خواهد داد. لذا به نظر من کسانی که از ماهی آزاد نتیجه نگرفته‌اند این مسائل را رعایت نکرده‌اند متأسفانه خود سازمان شیلات هم در این زمینه کوتاهی‌هایی انجام داده است و کارها را به خوبی هدایت نکرده است.

کیفیت مناسب گوشت ماهی آزاد
ذبیحی در ادامه گفت: ماهی آزاد از نظر کیفیت گوشت هم بسیار بالاتر از قزل‌آلا و خیلی از ماهی‌های دیگر است و حتی می‌توان برای صادرات آن هم برنامه‌ریزی کرد. 
این کار نیاز به سرمایه‌گذاری و تخصص‌های خاص خودش دارد و اینکه سازمان شیلات بخواهد به هرکس مجوز بدهد درست نیست و بعضاً آمارهای غیرواقعی هم که از تولید می‌دهند درست نیست.
به نظر من در بحث قفس‌های دریایی مقداری عجولانه کار شد و کارها به‌صورت حساب شده پیش نرفت.
ماهی آزاد پتانسیل این را دارد که به‌عنوان یک ماهی پرورشی استفاده شود اما ملزومات آن هنوز فراهم نشده است وباید هم از نظر اصلاح‌نژادی و هم از نظر دانش پرورش دهندگان و البته از نظر تکنولوژی و امکانات مسائل مربوط به آن را در نظر داشته باشیم.

ماهنامه دام و کشت و صنعت- شماره ۲۳۸- اسفند ۱۳۹۸
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow