خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: گیلان با وجود برخورداری از اقلیم متنوع، پوشش گیاهی غنی و ظرفیت های گسترده در حوزه گیاهان داروئی، در سالهای اخیر با چالش هایی همچون محدودیت اراضی قابل کشت، تغییرات اقلیمی، فرسایش خاک و کاهش صرفه اقتصادی برخی کشتهای سنتی مواجه بوده است؛ شرایطی که ضرورت بازنگری در الگوی بهرهبرداری از ظرفیتهای طبیعی استان را بیش از گذشته نمایان میکند.
در چنین شرایطی، توسعه هدفمند گیاهان دارویی در اراضی ملی میتواند یکی از گزینههای قابل بررسی برای ایجاد درآمدهای جدید در مناطق روستایی و تقویت زنجیره ارزش بخش کشاورزی باشد؛ البته نه با نگاه صرفاً کشت محور و توسعه بیضابطه مزارع، بلکه بر پایه مطالعات علمی، ظرفیت سنجی اراضی، رعایت الزامات محیطزیستی و مشارکت جوامع محلی.
اراضی ملی، حاشیه برخی مناطق جنگلی و عرصههای طبیعی استان، در صورت برخورداری از شرایط لازم و پس از انجام مطالعات تخصصی، میتوانند بخشی از ظرفیت مورد نیاز برای توسعه این بخش را فراهم کنند. گونه هایی مانند اُسطوخودوس، آویشن باغی، بادرنجبویه، ثعلب، مرزنجوش و بومادران از جمله گیاهانی هستند که بسته به شرایط اقلیمی، ارتفاع، شیب، خاک و میزان بارندگی هر منطقه میتوانند مورد بررسی قرار گیرند.
البته توسعه گیاهان دارویی در اراضی ملی به معنای تبدیل عرصههای طبیعی و مراتع ارزشمند به مزارع نیست. حفظ پوشش بومی، صیانت از تنوع زیستی و جلوگیری از تخریب رویشگاههای طبیعی باید در اولویت قرار گیرند و کشت تنها در عرصههایی دنبال شود که از نظر منابع طبیعی و محیطزیست ظرفیت لازم را داشته باشند.
از سوی دیگر، مزیت اقتصادی کشت گیاهان دارویی زمانی میتواند برای مردم منطقه ملموس شود که زنجیره ارزش آن از تولید فراتر رفته و فرآوری، بستهبندی، برندینگ و بازاریابی نیز در داخل استان شکل بگیرد؛ موضوعی که میتواند زمینهساز ایجاد اشتغال و ماندگاری ارزش افزوده در جوامع محلی شود.
در همین راستا، نقش تعاونیهای محلی، شرکتهای کوچک و متوسط، بخش خصوصی و دستگاههای دولتی در شکلدهی به یک مدل مشارکتی اهمیت ویژهای دارد؛ مدلی که در آن بهرهبردار محلی تنها تولید کننده محصول خام نباشد و بتواند در مراحل فرآوری و عرضه محصول نیز سهم داشته باشد.
گیاهان دارویی؛ فرصتی برای تنوعبخشی به اقتصاد روستا
«محمود هوشیارفرد» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیتهای استان در حوزه گیاهان دارویی اظهار کرد: توسعه این بخش در اراضی ملی و طبیعی باید بر مبنای شناخت دقیق خاک، منابع آب و ویژگیهای اقلیمی و توپوگرافی هر منطقه انجام شود و نمیتوان یک نسخه واحد برای همه اراضی ملی استان ارائه کرد.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده علمی از ظرفیت اراضی ملی موجود افزود: اراضی ملی در برخی مناطق میتوانند در صورت تأیید کارشناسی و رعایت ضوابط مربوط، بستری برای توسعه گیاهان دارویی اقتصادی باشند، اما این موضوع نباید به معنای تغییر کاربری یا تخریب عرصههای طبیعی تلقی شود.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان تصریح کرد: پیش از انتخاب هر گونه گیاهی باید شرایط منطقه از جمله ارتفاع، شیب، میزان بارندگی، نوع خاک، نیاز آبی و سازگاری گیاه با اقلیم مورد بررسی قرار گیرد تا از تحمیل یک الگوی کشت نامتناسب به طبیعت جلوگیری شود.
حفاظت از خاک؛ اولویت در بهرهبرداری از اراضی ملی
هوشیارفرد با اشاره به اهمیت پوشش گیاهی در حفاظت از خاک بیان کرد: فرسایش خاک یکی از مسائل مهم در عرصههای طبیعی است و هر اقدامی که به تقویت پوشش گیاهی سازگار با شرایط منطقه کمک کند، میتواند در کاهش بخشی از پیامدهای فرسایش مؤثر باشد؛ البته این موضوع نیازمند مدیریت علمی و متناسب با ویژگیهای هر عرصه است.
وی ادامه داد: بارندگیهای شدید، شیب زمین، چرای نامناسب و کاهش پوشش گیاهی میتوانند فرسایش خاک را تشدید کنند و پیامد های آن تنها محدود به از دست رفتن خاک حاصلخیز نیست، بلکه میتواند موجب افزایش رسوب در آبراههها و رودخانهها نیز شود.
این پژوهشگر با بیان اینکه گیاهان دارویی میتوانند در برخی عرصههای طبیعی مستعد نقش اقتصادی و حفاظتی همزمان داشته باشند، گفت: انتخاب گونه باید با توجه به شرایط هر منطقه انجام شود و در مراتع و رویشگاه های طبیعی با ارزش، حفاظت و احیای پوشش بومی باید در اولویت قرار داشته باشد.
انتخاب گونه؛ نخستین گام برای کشت اقتصادی
هوشیارفرد درباره ظرفیت گونه های مختلف گیاهان دارویی اظهار کرد: اسطوخودوس، آویشن، بادرنجبویه، مرزنجوش و بومادران از جمله گیاهان داروئی هستند که میتوانند در مناطق مختلف استان مورد بررسی قرار گیرند، اما انتخاب نهایی باید بر اساس مطالعات تخصصی و آزمایشهای میدانی انجام شود.
وی افزود: حتی گیاهانی که از نظر عمومی کمنیاز به آب شناخته میشوند، در شرایط مختلف اقلیمی و خاکی نیازهای متفاوتی دارند؛ بنابراین توسعه کشت آنها بدون توجه به منابع آب و ظرفیت اکوسیستم میتواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان تأکید کرد: در برنامهریزی برای توسعه گیاهان دارویی در اراضی ملی، نباید به بهانه توسعه یک محصول اقتصادی، فشار مضاعفی بر منابع طبیعی وارد شود.
از «کشت و فروش خام» تا ایجاد زنجیره ارزش
وی با انتقاد از نگاه صرفاً تولید محور به گیاهان دارویی گفت: اگر قرار باشد محصول تولید شود و به صورت خام یا خشک از منطقه خارج شود، بخش قابل توجهی از ارزش افزوده نصیب تولید کننده و جامعه محلی نخواهد شد.
هوشیارفرد ادامه داد: باید از مدل «کشت و فروش خام» به سمت ایجاد زنجیره کامل تولید، فرآوری، بستهبندی و بازاریابی حرکت کنیم تا ارزش افزوده محصول در همان منطقه باقی بماند.
وی با اشاره به نقش تعاونی های محلی بیان کرد: تشکیل «خوشههای گیاهان دارویی» و مشارکت تولیدکنندگان در قالب تعاونی میتواند به افزایش قدرت چانهزنی، کاهش هزینه های تولید، دسترسی بهتر به نهاده های استاندارد و ایجاد بازار پایدار کمک کند.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان افزود: فرآوری محصول، استخراج اسانس، خشک کردن اصولی، بسته بندی و برندسازی از جمله حلقههایی هستند که میتوانند ارزش اقتصادی محصول را افزایش دهند و زمینه ایجاد فرصتهای شغلی جدید را در مناطق روستایی فراهم کنند.
مردم محلی؛ حلقه اصلی توسعه پایدار
هوشیارفرد با تأکید بر اهمیت مشارکت «جوامع محلی» در اجرای طرح های مرتبط با اراضی ملی اظهار کرد: هیچ طرحی بدون همراهی مردم منطقه نمیتواند در بلندمدت موفق باشد و بهرهبرداران محلی باید در فرآیند تصمیمگیری، نگهداری و بهرهبرداری اصولی از عرصه ها نقش داشته باشند.
وی ادامه داد: آموزش، دسترسی به دانش فنی، قراردادهای شفاف، بازار مطمئن و سهم عادلانه از درآمد میتواند انگیزه جوامع محلی را برای مشارکت در طرحهای اقتصادی و حفاظت از عرصه های طبیعی افزایش دهد.
وی افزود: دانش بومی مردم هر منطقه نیز یک سرمایه مهم است و ترکیب این دانش با فناوری و دانش فنی روز میتواند به طراحی الگو های متناسب با شرایط محلی کمک کند.
پیوند گیاهان دارویی با بومگردی
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان همچنین به ظرفیت پیوند گیاهان دارویی با گردشگری روستایی و بومگردی اشاره کرد و گفت: معرفی گیاهان دارویی، روش های کاشت و برداشت، فرآوری محصولات و آشنایی با کاربردهای سنتی میتواند بخشی از تجربه گردشگری در مناطق روستایی باشد.
هوشیارفرد تأکید کرد: در این زمینه باید اطلاعات علمی و معتبر به گردشگران ارائه شود و از نسبت دادن خواص درمانی اثباتنشده به گیاهان دارویی پرهیز گردد.
توسعه گیاهان دارویی نیازمند نقشه راه است
وی با اشاره به چالش های پیش روی توسعه گیاهان دارویی در گیلان گفت: مسائل حقوقی و اداری، الزامات محیط زیستی، تأمین منابع آب، دانش فنی، بازار، فرآوری و ساختارهای اجتماعی از جمله موضوعاتی هستند که باید پیش از اجرای طرحهای گسترده مورد توجه قرار گیرند.
هوشیارفرد افزود: دولت در این زمینه میتواند به جای تصدیگری مستقیم، نقش تسهیلگر داشته باشد؛ بهگونهای که فرآیندهای قانونی شفاف شود، آموزشهای لازم در اختیار بهرهبرداران قرار گیرد و زمینه حضور بخش خصوصی و تعاونیهای محلی فراهم شود.
وی تصریح کرد: توسعه گیاهان دارویی در اراضی ملی باید مبتنی بر مطالعات دقیق و با رعایت ضوابط منابع طبیعی و محیط زیست باشد و هدف، تبدیل همه عرصههای طبیعی به زمین کشاورزی نیست.
ثروت سبز گیلان در گرو فناوری و زنجیره ارزش
توسعه گیاهان دارویی در گیلان را نمیتوان صرفاً یک برنامه برای افزایش سطح زیرکشت دانست؛ این حوزه در صورت اجرای علمی میتواند به بخشی از راهبرد تنوعبخشی به اقتصاد روستایی، ایجاد اشتغال و افزایش ارزش افزوده بخش کشاورزی تبدیل شود.
با این حال، موفقیت چنین رویکردی در گرو چند اصل اساسی است؛ حفاظت از عرصههای طبیعی، انتخاب علمی گونهها، مدیریت منابع آب، مشارکت جوامع محلی، ایجاد زنجیره فرآوری و بازار، و حضور هدفمند بخش خصوصی.
اگر این الزامات همزمان مورد توجه قرار گیرد، گیاهان دارویی میتوانند از یک محصول خام و کمارزش به حلقهای از یک زنجیره اقتصادی تبدیل شوند؛ زنجیرهای که از خاک و دانش بومی آغاز شده و با فرآوری، بستهبندی، برندینگ و بازار به ارزش افزوده بیشتری برای مردم و اقتصاد منطقه منتهی شود.
نظرات کاربران