به گزارش خبرگزاری تسنیم از زنجان، در سالهایی نهچندان دور، ایران یکی از جوانترین کشورهای منطقه به شمار میرفت؛ کشوری با جمعیتی پویا، نیروی انسانی فعال و پنجرهای ارزشمند برای توسعه اقتصادی، اجتماعی و علمی. اما امروز، زنگ هشدار کاهش نرخ فرزندآوری و حرکت تدریجی جامعه به سمت سالمندی، بیش از هر زمان دیگری به صدا درآمده است؛ هشداری که کارشناسان، سیاستگذاران و مسئولان حوزه سلامت و جمعیت آن را نه یک دغدغه مقطعی، بلکه یکی از مهمترین چالشهای راهبردی آینده کشور میدانند.
کاهش تمایل به ازدواج، افزایش سن فرزندآوری، تغییر سبک زندگی، دغدغههای اقتصادی، نگرانیهای معیشتی و تغییر نگرش نسل جدید نسبت به مفهوم خانواده، مجموعهای از عواملی هستند که طی سالهای اخیر بر روند جمعیتی کشور اثر گذاشتهاند؛ روندی که اگر بهموقع مدیریت نشود، میتواند در دهههای آینده پیامدهای گستردهای در حوزههای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی امنیتی به همراه داشته باشد. از کاهش نیروی کار و افت بهرهوری اقتصادی گرفته تا افزایش فشار بر نظام سلامت، صندوقهای بازنشستگی و کاهش نشاط اجتماعی؛ همه و همه بخشی از تبعات جامعهای است که به سمت سالمندی حرکت میکند.
موضوع «جوانی جمعیت» دیگر صرفاً یک توصیه فرهنگی یا خانوادگی نیست، بلکه به یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذاری در کشور تبدیل شده است. نامگذاری هفته ملی جمعیت، تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت و تلاش دستگاههای مختلف برای فرهنگسازی و حمایت از فرزندآوری، بخشی از اقداماتی است که در سالهای اخیر برای تغییر این مسیر آغاز شده است.
استان زنجان نیز همگام با سیاستهای ملی، برنامههای مختلفی را در حوزه ترویج فرزندآوری، حمایت از خانواده، آگاهیبخشی عمومی و اجرای قانون جوانی جمعیت در دستور کار قرار داده است. از برنامههای فرهنگی و آموزشی گرفته تا حمایتهای سلامتمحور و شبکهسازی اجتماعی، مجموعهای از اقدامات در حال اجراست تا اهمیت این موضوع بیش از پیش برای مردم و مسئولان تبیین شود.
با این حال، پرسشهای مهمی همچنان مطرح است؛ آیا این اقدامات توانستهاند نگرش عمومی نسبت به فرزندآوری را تغییر دهند؟ مهمترین تهدیدهای ناشی از سالمندی جمعیت چیست؟ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت تا چه اندازه در مسیر اصلاح روندهای جمعیتی موفق بوده است؟ و استان زنجان در این مسیر چه جایگاهی دارد؟
شیرین بخشی، مدیر جوانی جمعیت، سلامت، خانواده و مدارس دانشگاه علوم پزشکی زنجان در گفت وگویی تفصیلی با خبرنگار تسنیم به بررسی ابعاد مختلف این موضوع و تشریح برنامههای هفته ملی جمعیت در استان پرداخت که از نظر خوانندگان محترم تسنیم میگذرد:
تسنیم: در مورد اهمیت مسئله جوانی جمعیت توضیح مختصری ارائه دهید؟
بخشی: 30 اردیبهشت به عنوان روز ملی جمعیت در تقویم رسمی کشور نامگذاری شده و این مناسبت از سال 1393، همزمان با تغییر سیاستهای کلان جمعیتی کشور و در پی هشدارهای جدی کارشناسان درباره کاهش نرخ باروری و حرکت تدریجی ایران به سمت سالمندی جمعیت، مورد توجه ویژه قرار گرفت. از آن زمان تاکنون، هر ساله از 24 تا 30 اردیبهشت به عنوان هفته ملی جمعیت، برنامهها و اقدامات مختلفی در سراسر کشور برای آگاهیبخشی و جلب توجه عمومی به این مسئله راهبردی برگزار میشود.
موضوع جمعیت، صرفاً یک مسئله آماری یا محدود به تصمیمات فردی خانوادهها نیست؛ بلکه مسئلهای بنیادین، تمدنی و مرتبط با آینده کشور، اقتدار ملی و پایداری اجتماعی است. در واقع، جمعیت جوان و پویا، موتور محرک اقتصاد، نوآوری، توسعه علمی، امنیت اجتماعی و حتی اقتدار سیاسی هر کشور محسوب میشود. هر اندازه سهم جمعیت فعال و جوان در یک جامعه بیشتر باشد، ظرفیت آن کشور برای رشد، تولید، کارآفرینی و مقابله با بحرانها افزایش خواهد یافت.
امروز بسیاری از کشورهای توسعهیافته و حتی برخی کشورهای منطقه، با بحران سالمندی جمعیت و کاهش نیروی کار مواجه شدهاند و هزینههای سنگینی در حوزههای بیمه، سلامت، بازنشستگی و خدمات اجتماعی متحمل میشوند. تجربه این کشورها نشان میدهد اگر در زمان مناسب برای اصلاح روندهای جمعیتی اقدام نشود، بازگشت از این مسیر بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود.
خوشبختانه کشور ما هنوز در بازه زمانی موسوم به «پنجره جمعیتی» قرار دارد؛ یعنی دورهای که بخش قابل توجهی از جمعیت در سنین کار، ازدواج و فرزندآوری هستند. این فرصت محدود و ارزشمند است و اگر امروز نتوانیم با سیاستگذاری صحیح، حمایت مؤثر از خانوادهها و فرهنگسازی مناسب، روند کاهش فرزندآوری را اصلاح کنیم، در سالهای آینده با چالشهای جدیتری مواجه خواهیم شد.
تسنیم: برنامههای هفته ملی جمعیت در استان زنجان بیشتر در چه حوزههایی متمرکز است؟
بخشی: برنامههای هفته ملی جمعیت در استان زنجان با رویکردی چندبعدی و با همکاری دستگاههای مختلف اجرایی، فرهنگی و اجتماعی طراحی شده و تلاش کردهایم موضوع جمعیت را صرفاً از زاویه بهداشت و درمان نبینیم، بلکه آن را به عنوان یک مسئله اجتماعی و فرهنگی فراگیر مورد توجه قرار دهیم.
در همین راستا، برنامههای متنوعی در حوزههای فرهنگی، آموزشی، اجتماعی و سلامتمحور پیشبینی شده که براساس روزشمار هفته ملی جمعیت اجرا میشوند. این برنامهها شامل نشستهای تخصصی، همایشهای علمی، کارگاههای آموزشی برای زوجهای جوان، مشاورههای تخصصی فرزندآوری، ترویج ازدواج آسان و پایدار، حمایت از کرامت مادری، ارتقای سلامت مادر و کودک و همچنین توسعه محیطهای دوستدار خانواده در محیطهای کاری است.
یکی از محورهای مهم این هفته، تقویت مشارکت اجتماعی و شبکهسازی محلی است؛ به همین منظور تلاش شده از ظرفیت سازمانهای مردمنهاد، گروههای مردمی، مراکز فرهنگی، مساجد و رسانهها برای ترویج فرهنگ خانوادهمحور استفاده شود.
همچنین برنامههایی نظیر پیادهروی خانوادگی، ایستگاههای سلامت، ارائه خدمات مشاورهای رایگان، نمایشگاههای تخصصی در حوزه سلامت باروری و فرزندآوری، نشستهای فرهنگی با حضور کارشناسان و نخبگان، تجلیل از خانوادههای دارای فرزند بیشتر و مادران موفق و نیز تولید و انتشار محتوای رسانهای متناسب با نیاز جامعه در دستور کار قرار دارد.
هدف اصلی این برنامهها، افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت موضوع جمعیت و آشنایی مردم با خدمات، تسهیلات و حمایتهای موجود در حوزه خانواده و فرزندآوری است.
تسنیم: با توجه به برگزاری چند ساله این برنامهها، میزان اثربخشی آنها را چگونه ارزیابی میکنید؟
بخشی: طبیعتاً نباید انتظار داشت که مسائل پیچیده و ریشهداری مانند کاهش نرخ فرزندآوری یا تغییر نگرشهای فرهنگی نسبت به ازدواج و فرزندآوری، در کوتاهمدت و صرفاً با اجرای چند برنامه فرهنگی و اجتماعی اصلاح شود. موضوع جمعیت، مسئلهای چندوجهی است که عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، روانشناختی و حتی سبک زندگی در آن نقش دارند.
با این حال، مهمترین دستاورد این برنامهها را میتوان در حوزه فرهنگسازی، حساسسازی افکار عمومی و تبدیل موضوع جمعیت به یکی از دغدغههای جدی جامعه دانست. امروز نسبت به چند سال گذشته، سطح آگاهی مردم درباره پیامدهای کاهش جمعیت و سالمندی جامعه به مراتب افزایش یافته و خانوادهها بیشتر با حمایتهای قانونی و خدمات موجود در این حوزه آشنا شدهاند.
یکی دیگر از اثرات مثبت این اقدامات، ایجاد هماهنگی بیشتر میان دستگاههای مختلف اجرایی و شکلگیری ادبیات مشترک درباره اهمیت جوانی جمعیت است. هرچه این همافزایی بیشتر شود، زمینه برای سیاستگذاری مؤثرتر و اجرای دقیقتر برنامهها فراهم خواهد شد.
البته همچنان مسیر طولانی در پیش داریم و باید تلاش کنیم اقدامات فرهنگی با حمایتهای اقتصادی، تسهیل شرایط ازدواج، کاهش دغدغههای معیشتی و ایجاد امید اجتماعی همراه شود؛ چرا که تنها در این صورت میتوان انتظار تغییرات ملموس در شاخصهای جمعیتی داشت.
تسنیم: یکی از نگرانیهای مطرح شده در حوزه خانواده، مسئله سالمندی جمعیت است. این موضوع چه پیامدهایی برای کشور خواهد داشت؟
بخشی: سالمندی جمعیت یکی از مهمترین چالشهای پیشروی بسیاری از کشورهاست و اگر امروز برای آن برنامهریزی نکنیم، در آینده نزدیک با پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی روبهرو خواهیم شد.
با افزایش نرخ سالمندی، نسبت جمعیت وابسته به جمعیت فعال افزایش پیدا میکند؛ به این معنا که تعداد بیشتری از افراد نیازمند خدمات حمایتی، درمانی و بازنشستگی خواهند بود، در حالی که جمعیت مولد و شاغل کاهش مییابد. این مسئله به طور مستقیم بر بهرهوری اقتصادی، تولید ملی، بازار کار و پایداری صندوقهای بیمه و بازنشستگی اثر خواهد گذاشت.
از سوی دیگر، افزایش سالمندی به معنای افزایش نیاز به خدمات درمانی تخصصی، مراقبتهای بلندمدت، توسعه زیرساختهای مناسبسازی شهری و حمایتهای اجتماعی گستردهتر است که هزینههای قابل توجهی را به دولت و جامعه تحمیل خواهد کرد.
در کنار پیامدهای اقتصادی، سالمندی جمعیت میتواند نشاط اجتماعی، پویایی فرهنگی و سرمایه انسانی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد. جامعهای که بخش عمدهای از آن را سالمندان تشکیل دهند، در حوزه نوآوری، کارآفرینی و تحرک اجتماعی با محدودیتهایی مواجه خواهد شد.
همانطور که اشاره شد، ایران هنوز در پنجره جمعیتی قرار دارد و این یک فرصت طلایی است. اگر بتوانیم از این فرصت برای تقویت فرزندآوری، حمایت از خانواده و اصلاح نگرشها استفاده کنیم، میتوانیم از ورود به بحرانهای جدیتر در آینده جلوگیری کنیم.
تسنیم: قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت تا چه اندازه توانسته در مسیر اصلاح روند جمعیتی مؤثر باشد؟
بخشی: قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت که از سال 1400 به صورت آزمایشی و در قالب 73 ماده به اجرا درآمد، یکی از مهمترین اقدامات سیاستی کشور در سالهای اخیر برای مقابله با کاهش نرخ فرزندآوری و حرکت به سمت سالمندی جمعیت بوده است.
این قانون مجموعهای از حمایتها و مشوقها را در حوزههای مختلف مانند تسهیلات مالی، مسکن، اشتغال، حمایتهای بیمهای، خدمات درمان ناباروری، حمایت از مادران شاغل، تسهیل ازدواج و تقویت زیرساختهای فرزندآوری پیشبینی کرده است.
نکته مهم این است که اجرای موفق این قانون صرفاً وظیفه وزارت بهداشت نیست و همه دستگاههای اجرایی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در قبال آن مسئولیت دارند. خوشبختانه بسیاری از دستگاهها همکاری مناسبی داشتهاند، اما در برخی حوزهها نیز با تأخیر یا کندی در اجرای تکالیف قانونی مواجه بودهایم.
در استان زنجان نیز تلاش شده از طریق ستاد استانی جمعیت، هماهنگی لازم میان دستگاهها ایجاد شود و خوشبختانه در ماههای اخیر با پیگیریهای انجامشده، روند اجرای برخی تکالیف سرعت بیشتری گرفته است.
بدون تردید هرچه اجرای این قانون جامعتر، دقیقتر و همراه با نظارت مستمر باشد، اثربخشی آن در اصلاح روندهای جمعیتی نیز بیشتر خواهد بود.
تسنیم: وضعیت استان زنجان در اجرای قانون جوانی جمعیت چگونه است؟
بخشی: خوشبختانه دانشگاه علوم پزشکی زنجان از جمله دانشگاههای پیشرو در اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت محسوب میشود و این موضوع با جدیت در سطح مدیریتی استان دنبال میشود.
جلسات هماهنگی مرتبط بهصورت منظم و ماهانه با حضور رئیس دانشگاه، معاونان و مسئولان مرتبط برگزار میشود و موضوعات اجرایی، چالشها و راهکارهای پیشبرد برنامهها مورد بررسی قرار میگیرد.
در سطح شهرستانها نیز ستادهای جمعیت با حضور فرمانداران، ائمه جمعه و مدیران دستگاههای اجرایی فعال هستند و تلاش میشود موضوع جمعیت به عنوان یک اولویت مدیریتی در برنامهریزیهای محلی لحاظ شود.
همچنین در هفته ملی جمعیت، همه شهرستانهای استان برنامههای ویژهای خواهند داشت تا این موضوع بیش از پیش در سطح جامعه مطرح و به مطالبه عمومی تبدیل شود.
تسنیم: آیا برنامههای فرهنگسازی در مدارس نیز پیشبینی شده است؟
بخشی: بله، هرچند در این حوزه محدودیتهایی وجود دارد، اما معتقدیم آموزش و فرهنگسازی باید از سنین پایین آغاز شود و مدارس یکی از مهمترین بسترها برای انتقال مفاهیم مرتبط با خانواده، مسئولیتپذیری اجتماعی و اهمیت جمعیت هستند.
در همین راستا تلاش شده از طریق همکاری مؤثر با آموزش و پرورش، محتواهای آموزشی مورد تأیید وزارت بهداشت در اختیار مدارس قرار گیرد و از ظرفیت معلمان، مشاوران و برنامههای فرهنگی مدارس برای آگاهیبخشی استفاده شود.
این آموزشها با رویکرد علمی، فرهنگی و متناسب با گروههای سنی مختلف طراحی میشوند و هدف آن ایجاد نگرش مثبت نسبت به تشکیل خانواده، فرزندآوری مسئولانه و اهمیت نقش خانواده در آینده جامعه است.
همکاری آموزش و پرورش در این زمینه بسیار ارزشمند بوده و امیدواریم با توسعه این تعاملات، بتوانیم نسل آینده را نسبت به اهمیت موضوع جمعیت و مسئولیتهای اجتماعی مرتبط با آن آگاهتر کنیم.
انتهای پیام/
نظرات کاربران