به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، در امتداد جادههای خاکی چهارمحالوبختیاری، هنوز میشود بلوطهای تنومندی را دید که شاید صدها سال عمر داشته باشند؛ اما اگر به کف همین جنگلها نگاه کنید، چیزی که نمیبینید مهمتر از چیزی است که میبینید؛ نهال. زیر سایه درختان کهنسال، نسل تازهای از بلوط در حال روییدن نیست و این خاموشی، آرامآرام آینده جنگلهای زاگرس را تهدید میکند.
جنگلهای بلوط زاگرس در چهارمحالوبختیاری تنها یک پوشش گیاهی نیستند؛ تکیهگاه معیشت روستاییان، عشایر و دامدارانی هستند که نسلاندرنسل از همین مراتع و جنگلها روزگار گذراندهاند.
این جنگلها با مساحتی حدود 6 میلیون هکتار در 9 استان کشور، بیش از پنج هزار سال قدمت دارند و گونه غالب آنها بلوط ایرانی یا بلوط غرب است. حفظ همین پیکره کهنسال، سالهاست به دغدغهای جدی برای کارشناسان منابع طبیعی بدل شده است.
آمارها نشان میدهد این ثروت طبیعی بهآرامی در حال کوچکشدن است. سطح جنگلهای استان چهارمحال و بختیاری در گذشته حدود 340 هزار هکتار بوده که طی سه دهه اخیر با تخریب حدود 30 هزار هکتار از آن، اکنون به نزدیک 315 هزار هکتار کاهش یافته است. کارشناسان میگویند سهم عوامل انسانی و طبیعی در این روند، هر دو قابل توجه است.
حدود 30 درصد این تخریب به عواملی چون آتشسوزی، چرای بیشازحد دام، تصرف اراضی جنگلی و آسیب گردشگران و رهگذران بازمیگردد و حدود 70 درصد دیگر ناشی از عوامل طبیعی همچون کاهش رطوبت و بارندگی، تغییر رژیم بارش از برف به باران، ریزگردها، خشکیدگی، افت سطح آب و افزایش دماست.
عبور چرای دام از ظرفیت مجاز در زاگرس
در میان همه این عوامل، چرای بیش از ظرفیت دام جایگاه ویژهای دارد؛ چون برخلاف خشکسالی یا تغییر اقلیم که پدیدههایی گسترده و کموبیش خارج از اراده انساناند، این یکی مستقیماً به شیوه بهرهبرداری از سرزمین گره خورده است.
در چهارمحالوبختیاری حدود یک میلیون و 40 هزار هکتار مرتع وجود دارد که برآورد میشود نزدیک به 40 درصد آن با فعالیت جامعه عشایری پیوند مستقیم دارد. دامهایی که در فصل ییلاق و قشلاق از دل همین مراتع و حاشیه جنگلها عبور میکنند، بخشی جداییناپذیر از اقتصاد محلیاند؛ اما وقتی شمار آنها از توان اکولوژیک زمین فراتر میرود، همان جنگلی که قرار است از دامها حمایت کند، خودش قربانی میشود.
کارشناسان بارها هشدار دادهاند که در بخشهای وسیعی از زاگرس، چرا از مرز ظرفیت مجاز عبور کرده است. به گفته کارشناسان، در برخی مناطق زاگرس چرای دام تقریباً دو برابر ظرفیت مراتع انجام میشود؛ وضعیتی که پوشش گیاهی کف جنگل را از بین میبرد، زمین را در معرض فرسایش آبی و خاکی قرار میدهد و مانع رشد هرگونه نهالی در بستر جنگل میشود. به بیان سادهتر، حتی اگر بذر بلوطی در خاک جوانه بزند، پیش از آنکه فرصت قدکشیدن پیدا کند، طعمه دامهای گرسنه میشود.
این مسئله به قلب زیستشناسی بلوط هم مربوط میشود. درخت بلوط از دو راه زادآوری میکند؛ یکی از طریق بذر و دیگری از طریق ریزوم، یعنی ریشههای زیرزمینی که با فاصلهای کم از تنه اصلی، جوانههای تازه میرویانند.
زوال تدریجی جنگلهای بلوط زاگرس
اما وقتی فشار چرا شدید باشد، نهالهای بذرزاد که تنوع ژنتیکی و مقاومت بیشتری دارند، عملاً فرصت رشد پیدا نمیکنند و جنگل بهمرور به سمت زادآوری صرفاً ریشهای و شاخهزاد سوق پیدا میکند؛ الگویی که به گفته پژوهشگران، تابآوری بلندمدت جنگل را کاهش میدهد.
پیامد این وضعیت را میتوان در تصویری تلختر و بزرگتر هم دید. در پنج دهه گذشته، یکپنجم درختان بلوط عرصههای جنگلی ایران از بین رفته و به گفته کارشناسان، در برخی مناطق فشار دام چند برابر ظرفیت مراتع گزارش شده که بازسازی طبیعی جنگل را مختل کرده است.
جنگلی که نتواند نسل جدیدی از خود بر جای بگذارد، حتی اگر درختان کهنسالش هنوز سرپا باشند، در مسیر زوال تدریجی قرار گرفته است؛ روندی که کارشناسان از آن با عنوان «پیری بدون جانشینی» یاد میکنند.
نبود سیاست یکپارچه هم بر پیچیدگی ماجرا افزوده است. طرح ملی صیانت از جنگلهای زاگرس که در سال 1382 تدوین و در سال 1384 به تصویب رسید، یکی از اهدافش خروج دام از مناطق دارای زادآوری طبیعی بود، اما با موفقیت چندانی همراه نشد و حداکثر پوشش اجرایی طرحهای بعدی نیز به حدود 17 درصد از کل مساحت زاگرس رسید. به بیان دیگر، بخش بزرگی از جنگلهای زاگرس هنوز زیر چتر هیچ برنامه مدونی برای مدیریت چرا و احیای زادآوری قرار ندارد.
آنچه از دل این آمارها بیرون میآید، تصویری از یک بحران آرام است؛ بحرانی که نه با صدای انفجار که با سکوت نبود نهال، خودش را نشان میدهد. حالا پرسش این است که مسئولان منابع طبیعی، کارشناسان جنگلشناسی و دامدارانی که زندگیشان به همین مراتع گره خورده، چه راهی برای عبور از این بنبست پیش روی خود میبینند.
برخورد قانونی با دامداران فاقد پروانه
اصغر احمدی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به جامعه وابسته عشایری به عرصههای ملی و منابع طبیعی استان، اظهار داشت: حدود 17 هزار جامعه وابسته عشایری به عرصههای ملی و منابع طبیعی داریم که هر سال همزمان با فصل بهرهبرداری از مراتع، از یکم خرداد تا 31 شهریورماه در استان حضور پیدا میکنند.
وی افزود: چهارمحالوبختیاری به عنوان یک استان ییلاقی، در این بازه زمانی مورد استفاده عشایر و دامداران قرار میگیرد و آنها از مراتع استان بهرهبرداری میکنند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری ادامه داد: در میان این افراد، هم دامدارانی هستند که پروانه چرا دارند و هم دامدارانی که فاقد پروانه هستند. دامدارانی که پروانه دارند، از یکم خرداد تا 31 شهریورماه میتوانند با رعایت کلیه ضوابط، اصول حفاظتی و اصول بهرهبرداری از مراتع استفاده کنند.
احمدی تصریح کرد: با افرادی که فاقد پروانه هستند و چه در فصل مجاز و چه خارج از فصل مجاز در عرصهها حضور پیدا کنند، برخورد قانونی میشود.
وی با تأکید بر ضرورت رعایت فصل چرا از سوی دامداران گفت: به طور کلی به همه دامداران توصیه میکنیم برای حفظ کیفیت و مطلوبیت مناطقی که مورد استفاده قرار میدهند، فصل چرا را رعایت کنند و در نحوه بهرهبرداری نیز به گونهای عمل کنند که گونههای مرتعی و گیاهی مورد استفاده، دچار آسیب و نابودی نشوند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری افزود: اکنون که تقریباً خارج از فصل چرا هستیم، دامداران و عشایر باید دام خود را به مناطق قشلاقی منتقل کنند؛ چه به استانهای همجوار مانند اصفهان و خوزستان و چه به سایر مناطق قشلاقی، تا سال آینده که بازمیگردند، مراتع کیفیت مناسب و شرایط لازم برای بهرهبرداری را داشته باشند.
حضور 4 برابری دام در مراتع
احمدی درباره ظرفیت واقعی مراتع و میزان تناسب آن با تعداد دام موجود در عرصهها اظهار داشت: در حال حاضر حدود 2 میلیون دام، چه مجاز و چه غیرمجاز، در مراتع ما حضور دارند که این میزان تقریباً چهار برابر ظرفیت مراتع است.
وی افزود: متأسفانه بسیاری از دامداران ظرفیت مرتعی منطقهای را که از آن استفاده میکنند، رعایت نمیکنند و معمولاً تعداد دامی که در مراتع حضور دارد، حدود چهار برابر ظرفیت مراتع است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری تأکید کرد: ضروری است دامداران متناسب با تعداد دامی که در پروانه چرا قید شده است، دام وارد مراتع کنند تا کیفیت و مطلوبیتی که مدنظر است، همچنان حفظ شود.
احمدی با اشاره به ضرورت نگاه به منابع طبیعی به عنوان یک اکوسیستم گفت: اگر منابع طبیعی را به عنوان یک اکوسیستم در نظر بگیریم، تمام اجزای این اکوسیستم به یکدیگر وابسته هستند؛ هم حضور دام ضرورت دارد، هم حفاظت از مراتع و هم نگهداری از آنها جزو اولویتهای ماست و استفاده از مراتع نیز در زمره اولویتها و سیاستهای سازمانی قرار دارد.
وی افزود: این موارد به یکدیگر وابسته هستند؛ نه اینکه مراتع را بلااستفاده نگه داریم و بهرهبرداری از آنها را در اختیار جامعه بهرهبردار قرار ندهیم و نه اینکه پس از واگذاری مراتع به بهرهبرداران، به گونهای از آنها استفاده شود که منجر به تخریب و نابودی مراتع شود.
فشار دام بر مراتع و تهدید زادآوری بلوط
احمدی درباره تأثیر چرای بیش از ظرفیت بر نهالهای بلوط اظهار داشت: حضور دام در مرتع میتواند هم آثار مثبت و هم آثار مخرب داشته باشد، اما افزایش فشار دام بر مرتع موجب تخریب و نابودی آن میشود و زادآوری درختان بلوط و نهالهای بلوط نیز قطعاً توسط دام از بین میرود.
احمدی درباره سرشاخهزنی درختان بلوط نیز گفت: خود درخت بلوط مورد استفاده دام قرار نمیگیرد، مگر اینکه سرشاخهزنی انجام شود که این اقدام یک عمل مجرمانه و تخلف محسوب میشود. دامداران باید از سرشاخهزنی برای تأمین علوفه دام خود خودداری کنند و از برگ درختان بلوط نیز استفاده نکنند.
وی افزود: هرگونه استفاده از درخت بلوط در این زمینه، غیرقانونی و غیرمجاز است و همان سرشاخهزنی محسوب میشود؛ بنابراین تأکید داریم دامداران این موضوع را رعایت و مدنظر قرار دهند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری تأکید کرد: جامعهای که از عرصههای جنگلی یا مرتعی استفاده و بهرهبرداری میکند، باید تمام نکات فنی و اصول بهرهبرداری را مدنظر قرار دهد تا در روند بهرهبرداری آسیبی به این عرصهها وارد نشود.
چرای بیش از ظرفیت؛ از تخریب مرتع تا فرسایش خاک
احمدی درباره پیامدهای فشار دام بر مراتع اظهار داشت: ورود دام بیش از ظرفیت به مرتع موجب تخریب و نابودی مرتع و همچنین فرسایش خاک میشود.
وی ادامه داد: این مسئله موجب میشود عرصههایی که دارای پوشش مرتعی و جنگلی هستند، به تدریج پوشش خود را از دست بدهند و به حالت بیابانی تبدیل شوند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری افزود: در ادامه ممکن است این عرصهها به کانون آلودگی، ریزگرد یا گرد و غبار تبدیل شوند و به طور کلی در زندگی و محیط زیست تأثیر بسزایی ایجاد کنند.
آموزش دامداران برای بهرهبرداری اصولی از مراتع
احمدی درباره سیاست منابع طبیعی در زمینه چرای دام گفت: در زمینه چرای دام، آموزشهای لازم به دامداران ارائه میشود تا در فصل چرا وارد مراتع شوند، به تعداد دامی که در پروانه آنها قید شده است دام وارد کنند، اصول حفاظتی را رعایت و بهرهبرداری اصولی داشته باشند.
وی افزود: با توجه به اینکه منابع طبیعی یکسری خدمات نیز در اختیار دامداران قرار میدهد، آنها میتوانند برای توسعه جنگل و مرتع از ظرفیتهای منابع طبیعی استفاده کنند و به صورت نهال یا موارد دیگر از این ظرفیتها بهره ببرند و در احیا و توسعه جنگل و مرتع مشارکت داشته باشند.
احمدی خاطرنشان کرد: دامداران باید در پایان فصل چرا نیز بهموقع از مراتع خارج شوند که این زمان 31 شهریورماه است.
پیشنهاد کاهش دام و حرکت به سمت کشت گیاهان دارویی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری درباره راهکار کاهش فشار دام بر جنگل و مرتع گفت: پیشنهاد ما به دامداران این است که با رعایت ظرفیت و تعداد دامی که در پروانه قید شده است، فشار دام را بر مرتع کاهش دهند.
وی افزود: دامداران در صورت امکان میتوانند فعالیت دامداری خود را تغییر دهند و به سمت کشت گیاهان دارویی و استفاده از ظرفیت توسعه گیاهان دارویی بروند و از این طریق درآمد جایگزینی برای دام ایجاد کنند.
احمدی ادامه داد: در بسیاری از مناطق، دامداران دام را از مرتع خارج کرده و به سمت توسعه و احیای مراتع و استفاده از ظرفیت مراتع برای تأمین معاش و درآمد خود رفتهاند که از این طریق میتوان فشار دام را بر مرتع کاهش داد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحالوبختیاری در پایان، تصریح کرد: ما آمادگی داریم اگر دامداران به صورت داوطلبانه درخواست دهند که دام خود را حذف کنند، همان عرصه را در قالب ماده 3 قانون حفاظت و بهرهبرداری، به عنوان طرحهای مرتعداری در اختیار آنها قرار دهیم.
انتهای پیام/7540
نظرات کاربران